ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hayotning molekula darajasi. Hujayraning kimyoviy tarkibi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
4

Tirik organizmlarning kimyoviy tarkibi va uning doimiyligi

Darslik: 16–19-betlar
MaqsadHujayraning kimyoviy tarkibini, elementlar guruhlarini, mineral tuzlar va suvning vazifalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
makroelement · macroelementmikroelement · microelementbuferlik · bufferinggidrofil moddalar · hydrophilic substances
Tushuntirish

Tirik organizmlarda biogen elementlar uchraydi. Miqdoriga ko‘ra ular makroelementlar (C, O, H, N – taxminan 98%; S, P, Ca, Na, K, Cl, Mg, Fe) va mikroelementlarga (I, Cu, Co, F, Zn va boshqalar; miqdori 0,001% dan kam) bo‘linadi. Masalan, temir gemoglobinda kislorodni tashiydi, yod qalqonsimon bez gormonlari tarkibiga kiradi, ftor tish emalida bo‘ladi. Mineral tuzlar ionlar holida hujayra ichi va tashqarisida turlicha konsentratsiyada bo‘lib, nerv impulsi va muskul qisqarishi uchun zarur potensiallar farqini hosil qiladi; ba’zi anionlar (masalan, fosfat va bikarbonat) hujayra muhitining kuchsiz ishqoriy reaksiyasini saqlaydi – bu buferlik. Suv tana massasining ko‘p qismini tashkil etadi va qutbli molekula (dipol) bo‘lgani uchun qutbli moddalarni eritadi, ular gidrofil deyiladi (osh tuzi, shakarlar, aminokislotalar); suvda erimaydigan gidrofob moddalarga lipidlar va selluloza kabi birikmalar kiradi. Qo‘shni suv molekulalari orasidagi vodorod bog‘lar suvga katta issiqlik sig‘imini beradi; suv organizmda moddalarni tashuvchi muhit ham hisoblanadi.

GuruhElementlar
MakroelementlarC, O, H, N (≈ 98 %); S, P, Ca, Na, K, Cl, Mg, Fe
Mikroelementlar (< 0,001 %)I, Cu, Co, F, Zn
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda yangi uzum quritilib mayizga aylanadi. Uzumning og‘irligini asosan suv tashkil etgani uchun, bir kilogramm uzumdan taxminan chorak kilogramm mayiz chiqadi. Hujayrada suv qancha ko‘pligini shu oddiy hodisa ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Meva quritish texnologi namlikni nazorat qiladi, don laboranti namlikni o‘lchaydi, fermer sug‘orish vaqtini tuproq namligiga qarab belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik hayotda suvda eriydigan beshta va erimaydigan beshta narsani yozing, so‘ng har birini qutbli yoki qutbsiz deb taxmin qiling.

Namunalar
ƒFormula
250 · 80 : 100 = 200
g suv
Maydalangan to‘qimaning 250 g namunasida 80% suv bo‘lsa, undagi suv massasi 250 · 80 : 100 = 200 g ga teng.
ModdaSuvdaSababi
Osh tuziyaxshi eriydiionlarni qutbli suv molekulalari o‘rab oladi
Yog‘erimaydiqutbsiz
Osh tuzi suvda yaxshi eriydi, chunki Na⁺ va Cl⁻ ionlari qutbli suv molekulalari bilan o‘ralib oladi; yog‘ esa qutbsiz bo‘lgani uchun suvda erimaydi va suv ustida qatlam hosil qiladi.
Sinfda faoliyat

«Element va uning vazifasi». Kartochkalar bilan juftlik tuziladi: temir – gemoglobin, magniy – xlorofill, yod – qalqonsimon bez gormonlari, kalsiy – suyak va qon ivishi.

Mashq
1
Hujayra tarkibidagi qaysi to‘rt element eng ko‘p va ular qaysi birikmalarni hosil qiladi?
2
Tana massasi 60 kg bo‘lgan o‘quvchining tanasida massa jihatidan 65% suv bo‘lsa, necha kg suv bor? (Faqat son, kg.)
3
Mineral tuzlarning nerv impulsi o‘tkazilishidagi rolini tushuntiring.
4
Nima uchun hujayradagi bufer sistemalar zarur? Qaysi ionlar ularni hosil qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →