Hayotning molekula darajasi. Hujayraning kimyoviy tarkibi
Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
4
Tirik organizmlarning kimyoviy tarkibi va uning doimiyligi
Darslik: 16–19-betlar
MaqsadHujayraning kimyoviy tarkibini, elementlar guruhlarini, mineral tuzlar va suvning vazifalarini tushuntirish.
Tirik organizmlarda biogen elementlar uchraydi. Miqdoriga ko‘ra ular makroelementlar (C, O, H, N – taxminan 98%; S, P, Ca, Na, K, Cl, Mg, Fe) va mikroelementlarga (I, Cu, Co, F, Zn va boshqalar; miqdori 0,001% dan kam) bo‘linadi. Masalan, temir gemoglobinda kislorodni tashiydi, yod qalqonsimon bez gormonlari tarkibiga kiradi, ftor tish emalida bo‘ladi. Mineral tuzlar ionlar holida hujayra ichi va tashqarisida turlicha konsentratsiyada bo‘lib, nerv impulsi va muskul qisqarishi uchun zarur potensiallar farqini hosil qiladi; ba’zi anionlar (masalan, fosfat va bikarbonat) hujayra muhitining kuchsiz ishqoriy reaksiyasini saqlaydi – bu buferlik. Suv tana massasining ko‘p qismini tashkil etadi va qutbli molekula (dipol) bo‘lgani uchun qutbli moddalarni eritadi, ular gidrofil deyiladi (osh tuzi, shakarlar, aminokislotalar); suvda erimaydigan gidrofob moddalarga lipidlar va selluloza kabi birikmalar kiradi. Qo‘shni suv molekulalari orasidagi vodorod bog‘lar suvga katta issiqlik sig‘imini beradi; suv organizmda moddalarni tashuvchi muhit ham hisoblanadi.
Namunalar
Maydalangan to‘qimaning 250 g namunasida 80% suv bo‘lsa, undagi suv massasi 250 · 80 : 100 = 200 g ga teng.
Osh tuzi suvda yaxshi eriydi, chunki Na⁺ va Cl⁻ ionlari qutbli suv molekulalari bilan o‘ralib oladi; yog‘ esa qutbsiz bo‘lgani uchun suvda erimaydi va suv ustida qatlam hosil qiladi.
Sinfda faoliyat
«Element va uning vazifasi». Kartochkalar bilan juftlik tuziladi: temir – gemoglobin, magniy – xlorofill, yod – qalqonsimon bez gormonlari, kalsiy – suyak va qon ivishi.
Mashq
1
Hujayra tarkibidagi qaysi to‘rt element eng ko‘p va ular qaysi birikmalarni hosil qiladi?
C, O, H, N; ular oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar va lipidlarni hosil qiladi.
2
Tana massasi 60 kg bo‘lgan o‘quvchining tanasida massa jihatidan 65% suv bo‘lsa, necha kg suv bor? (Faqat son, kg.)
39
3
Mineral tuzlarning nerv impulsi o‘tkazilishidagi rolini tushuntiring.
Na⁺, K⁺, Ca²⁺ ionlari konsentratsiyasi hujayra ichida va tashqarisida farq qiladi; bu potensiallar farqini hosil qiladi, impulsning o‘tishi shu farq o‘zgarishiga asoslanadi.
4
Nima uchun hujayradagi bufer sistemalar zarur? Qaysi ionlar ularni hosil qiladi?
Hujayra ichidagi reaksiyalar muhit kislotaligining kichik o‘zgarishiga ham sezgir; buferlar uni kuchsiz ishqoriy darajada saqlaydi. Hujayra ichida H₂PO₄⁻ va HPO₄²⁻, qon plazmasida HCO₃⁻.