Tirik organizmlarning kimyoviy tarkibi va uning doimiyligi
Tirik organizmlarda biogen elementlar uchraydi. Miqdoriga ko‘ra ular makroelementlar (C, O, H, N – taxminan 98%; S, P, Ca, Na, K, Cl, Mg, Fe) va mikroelementlarga (I, Cu, Co, F, Zn va boshqalar; miqdori 0,001% dan kam) bo‘linadi. Masalan, temir gemoglobinda kislorodni tashiydi, yod qalqonsimon bez gormonlari tarkibiga kiradi, ftor tish emalida bo‘ladi. Mineral tuzlar ionlar holida hujayra ichi va tashqarisida turlicha konsentratsiyada bo‘lib, nerv impulsi va muskul qisqarishi uchun zarur potensiallar farqini hosil qiladi; ba’zi anionlar (masalan, fosfat va bikarbonat) hujayra muhitining kuchsiz ishqoriy reaksiyasini saqlaydi – bu buferlik. Suv tana massasining ko‘p qismini tashkil etadi va qutbli molekula (dipol) bo‘lgani uchun qutbli moddalarni eritadi, ular gidrofil deyiladi (osh tuzi, shakarlar, aminokislotalar); suvda erimaydigan gidrofob moddalarga lipidlar va selluloza kabi birikmalar kiradi. Qo‘shni suv molekulalari orasidagi vodorod bog‘lar suvga katta issiqlik sig‘imini beradi; suv organizmda moddalarni tashuvchi muhit ham hisoblanadi.
| Guruh | Elementlar |
|---|---|
| Makroelementlar | C, O, H, N (≈ 98 %); S, P, Ca, Na, K, Cl, Mg, Fe |
| Mikroelementlar (< 0,001 %) | I, Cu, Co, F, Zn |
Bozorda yangi uzum quritilib mayizga aylanadi. Uzumning og‘irligini asosan suv tashkil etgani uchun, bir kilogramm uzumdan taxminan chorak kilogramm mayiz chiqadi. Hujayrada suv qancha ko‘pligini shu oddiy hodisa ko‘rsatadi.
Meva quritish texnologi namlikni nazorat qiladi, don laboranti namlikni o‘lchaydi, fermer sug‘orish vaqtini tuproq namligiga qarab belgilaydi.
Kundalik hayotda suvda eriydigan beshta va erimaydigan beshta narsani yozing, so‘ng har birini qutbli yoki qutbsiz deb taxmin qiling.
| Modda | Suvda | Sababi |
|---|---|---|
| Osh tuzi | yaxshi eriydi | ionlarni qutbli suv molekulalari o‘rab oladi |
| Yog‘ | erimaydi | qutbsiz |
«Element va uning vazifasi». Kartochkalar bilan juftlik tuziladi: temir – gemoglobin, magniy – xlorofill, yod – qalqonsimon bez gormonlari, kalsiy – suyak va qon ivishi.