O‘zbekistonda gen muhandisligi va biotexnologiya fani yutuqlari
O‘zbekistonda gen muhandisligi bo‘yicha tadqiqotlar XX asrning 80-yillari boshida Fanlar akademiyasi olimlari tashabbusi bilan boshlangan; ularda akademik O. Sodiqov va A. Abdukarimov kabi olimlar katta o‘rin tutgan. Keyinchalik Genetika institutlari va gen muhandisligiga ixtisoslashgan ilmiy markazlar («Geninmar» dasturi va markazi) tashkil etildi. Asosiy yo‘nalish – g‘o‘za: olimlar paxta tolasi uzunligi, erta gullash va stresslarga (qurg‘oqchilik, sho‘rlanish, kasalliklar) chidamlilikni belgilovchi bir necha o‘nlab genlarni ajratib, klonladilar; bu genlarning faolligini «gen nokaut» usulida o‘zgartirib, yuqori agronomik ko‘rsatkichli g‘o‘za navlari olish ustida ishlandi. Tibbiyotda PZR yordamida xavfli yuqumli va irsiy kasalliklarning molekular tashxisi, gepatit B ni aniqlash va unga qarshi vaksina bo‘yicha ishlar, kardiomiopatiyaning irsiylanishini o‘rganish olib borildi. Sud tibbiyoti ekspertizasida DNK daktiloskopiyasi (DNK ketma-ketligi bo‘yicha shaxsni aniqlash) qo‘llanadi. Ekologik yo‘nalishda tuproq va yer osti suvlarida to‘plangan pestitsid qoldiqlarini parchalovchi Pseudomonas bakteriyalari genlarini g‘o‘za rizosferasidagi bakteriyalarga ko‘chirish tadqiqotlari o‘tkazildi. Hozirgi vazifa – suv tanqisligi, sho‘rlanish, kasallik va zararkunandalarga chidamli, serhosil ekinlar navlarini yaratish.
| Yo‘nalish | Ishlar |
|---|---|
| Paxta | tola uzunligi, erta gullash, stressga chidamlilik genlari |
| Tibbiyot | PCR diagnostika, gepatit B vaksinasi, kardiomiopatiya |
O‘zbekistonning ko‘p hududlarida tuproq sho‘rlanishi dehqonchilikka ta’sir qiladi. Paxta seleksioneri sho‘rroq tuproqda yaxshiroq o‘sadigan o‘simliklarni qidiradi, laboratoriya esa barg DNKsidan shu chidamlilikka bog‘liq genlarni tekshiradi, shunda tanlash tezlashadi.
Dala seleksioneri o‘simliklarni sinaydi, laboratoriya texnigi barglardan DNK ajratadi, urug‘ sinash agentligi xodimi nav sifatini baholaydi.
Tuproqda tuz haddan ziyod ko‘p bo‘lsa, o‘simlik ildizi uchun suv shimish nega qiyinlashishi mumkinligini ikki jumlada yozing.
«Tadqiqot yo‘nalishlari xaritasi»: guruhlar g‘o‘za, tibbiyot, sud ekspertizasi, ekologiya bo‘yicha bittadan plakat tayyorlab, qisqa taqdimot qiladi.