ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biotexnologiya va O‘zbekiston yutuqlari

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
35

O‘zbekistonda gen muhandisligi va biotexnologiya fani yutuqlari

Darslik: 145–146-betlar
MaqsadO‘zbekistonda gen muhandisligi va biotexnologiya sohasidagi tadqiqot yo‘nalishlari va yutuqlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
PZR · PCRDNK daktiloskopiyasi · DNA fingerprintingnokaut · gene knockoutrizosfera · rhizosphere
Tushuntirish

O‘zbekistonda gen muhandisligi bo‘yicha tadqiqotlar XX asrning 80-yillari boshida Fanlar akademiyasi olimlari tashabbusi bilan boshlangan; ularda akademik O. Sodiqov va A. Abdukarimov kabi olimlar katta o‘rin tutgan. Keyinchalik Genetika institutlari va gen muhandisligiga ixtisoslashgan ilmiy markazlar («Geninmar» dasturi va markazi) tashkil etildi. Asosiy yo‘nalish – g‘o‘za: olimlar paxta tolasi uzunligi, erta gullash va stresslarga (qurg‘oqchilik, sho‘rlanish, kasalliklar) chidamlilikni belgilovchi bir necha o‘nlab genlarni ajratib, klonladilar; bu genlarning faolligini «gen nokaut» usulida o‘zgartirib, yuqori agronomik ko‘rsatkichli g‘o‘za navlari olish ustida ishlandi. Tibbiyotda PZR yordamida xavfli yuqumli va irsiy kasalliklarning molekular tashxisi, gepatit B ni aniqlash va unga qarshi vaksina bo‘yicha ishlar, kardiomiopatiyaning irsiylanishini o‘rganish olib borildi. Sud tibbiyoti ekspertizasida DNK daktiloskopiyasi (DNK ketma-ketligi bo‘yicha shaxsni aniqlash) qo‘llanadi. Ekologik yo‘nalishda tuproq va yer osti suvlarida to‘plangan pestitsid qoldiqlarini parchalovchi Pseudomonas bakteriyalari genlarini g‘o‘za rizosferasidagi bakteriyalarga ko‘chirish tadqiqotlari o‘tkazildi. Hozirgi vazifa – suv tanqisligi, sho‘rlanish, kasallik va zararkunandalarga chidamli, serhosil ekinlar navlarini yaratish.

Yo‘nalishIshlar
Paxtatola uzunligi, erta gullash, stressga chidamlilik genlari
TibbiyotPCR diagnostika, gepatit B vaksinasi, kardiomiopatiya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘zbekistonning ko‘p hududlarida tuproq sho‘rlanishi dehqonchilikka ta’sir qiladi. Paxta seleksioneri sho‘rroq tuproqda yaxshiroq o‘sadigan o‘simliklarni qidiradi, laboratoriya esa barg DNKsidan shu chidamlilikka bog‘liq genlarni tekshiradi, shunda tanlash tezlashadi.

Kim ishlatadi

Dala seleksioneri o‘simliklarni sinaydi, laboratoriya texnigi barglardan DNK ajratadi, urug‘ sinash agentligi xodimi nav sifatini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tuproqda tuz haddan ziyod ko‘p bo‘lsa, o‘simlik ildizi uchun suv shimish nega qiyinlashishi mumkinligini ikki jumlada yozing.

Namunalar
Paxta tolasi uzunligini boshqaruvchi gen o‘zgartirilsa, tola sifati yaxshilanishi mumkin; shu sababli bunday genlar tadqiqotlar uchun muhim. Yangi navlar dalada bir necha yil sinovdan o‘tkaziladi va an’anaviy seleksiya bilan birga takomillashtiriladi.
ƒFormula
2²⁰ = 1 048 576
20 siklda DNK nusxalari
PZR bilan kasallik qo‘zg‘atuvchi virus DNKsidan ozgina namuna ham ko‘paytirilib aniqlanadi: har siklda nusxalar 2 marta ko‘payadi, 20 sikldan keyin 2²⁰ = 1 048 576 nusxa bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Tadqiqot yo‘nalishlari xaritasi»: guruhlar g‘o‘za, tibbiyot, sud ekspertizasi, ekologiya bo‘yicha bittadan plakat tayyorlab, qisqa taqdimot qiladi.

Mashq
1
O‘zbekistonda gen muhandisligining asosiy obyekti qaysi o‘simlik va nima uchun?
2
PZR tibbiyotda qanday vazifa bajaradi?
3
PZR da 15 siklda bitta molekuladan nechta nusxa hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
4
DNK daktiloskopiyasi nima uchun shaxsni aniqlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChegirma haqiqiymi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →