Genlarning o‘zaro ta’siri
Genlar bir-biriga ta’sir qiladi, shuning uchun belgilar har doim 3 : 1 nisbatda ajralmaydi. Allel genlar ta’siri: to‘liq dominantlikda dominant allel retsessivni bostiradi; to‘liq bo‘lmagan dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega (namozshomgul – Mirabilis: qizil × oq → pushti; F2 da 1 qizil : 2 pushti : 1 oq); kodominantlikda ikkala allel ham to‘liq namoyon bo‘ladi (odam qon guruhi AB: IᴬIᴮ); ko‘p allelilikda bitta gen ikkitadan ko‘p allelga ega (ABO tizimi: Iᴬ, Iᴮ, i). Allel bo‘lmagan genlar ta’siri: komplementarlikda noallel genlar bir-birini to‘ldirib yangi belgi hosil qiladi (F2 da 9 : 7, 9 : 6 : 1, 9 : 3 : 4 yoki 9 : 3 : 3 : 1); epistazda bir gen (ingibitor) boshqa noallel genning namoyon bo‘lishini bostiradi (dominant epistazda 13 : 3 yoki 12 : 3 : 1); polimeriyada bir necha noallel gen bitta belgiga bir yo‘nalishda ta’sir qiladi: kumulativ polimeriyada belgi dominant allellar soniga qarab kuchayadi (ikki juft genda F2 da 1 : 4 : 6 : 4 : 1; bo‘y, teri rangi, don massasi kabi miqdoriy belgilar), nokumulativ polimeriyada bitta dominant allel ham yetarli (F2 da 15 : 1). Pleyotropiyada bitta gen bir necha belgiga ta’sir qiladi. Barcha holda ham Mendel qonunlari asos bo‘lib qoladi: o‘zgargan faqat fenotipik nisbat.
| Ta’sir | Misol yoki F₂ nisbati |
|---|---|
| To‘liq dominantlik | 3 : 1 |
| Chala dominantlik | qizil × oq → pushti; 1 : 2 : 1 |
| Kodominantlik | AB qon guruhi (IᴬIᴮ) |
| Ko‘p allelilik | Iᴬ, Iᴮ, i |
| Komplementarlik | 9 : 7; 9 : 6 : 1; 9 : 3 : 4; 9 : 3 : 3 : 1 |
| Dominant epistaz | 13 : 3; 12 : 3 : 1 |
| Polimeriya (kumulyativ / nokumulyativ) | 1 : 4 : 6 : 4 : 1; 15 : 1 |
Dalada bug‘doy bo‘yi silliq o‘zgarib boradi: past, o‘rtacha va baland o‘simliklar uchraydi, 3 : 1 kabi aniq nisbat yo‘q. Bo‘y ko‘p genga va tuproq namligiga bog‘liq, shuning uchun seleksioner ko‘p o‘simlikni o‘lchab, o‘rtacha qiymatni hisoblaydi.
Seleksioner ko‘p belgili xususiyatlarni baholaydi, agronom hosildorlikni dala sharoitiga bog‘laydi, statistik ma’lumotlarni qayta ishlaydi.
Ekinning uch belgisini (o‘lcham, shirinlik, pishish vaqti) yozing va qaysilari ko‘p genga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini o‘ylang.
| Iᴬi × Iᴮi | Iᴮ | i |
|---|---|---|
| Iᴬ | IᴬIᴮ (AB) | Iᴬi (A) |
| i | Iᴮi (B) | ii (O) |
«Qon guruhi kartochkalari»: ota-onalar genotipi kartochkada beriladi va guruh bolalarda mumkin bo‘lgan guruhlar ro‘yxatini tuzadi.