ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Jins bilan birikkan irsiylanish. Genlar ta’siri

Darslar 22–23 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
23

Genlarning o‘zaro ta’siri

Darslik: 97–102-betlar
MaqsadAllel va allel bo‘lmagan genlarning o‘zaro ta’sir turlarini (to‘liq va to‘liq bo‘lmagan dominantlik, kodominantlik, epistaz, komplementarlik, polimeriya, pleyotropiya) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
to‘liq bo‘lmagan dominantlik · incomplete dominancekodominantlik · codominanceepistaz · epistasispleyotropiya · pleiotropy
Tushuntirish

Genlar bir-biriga ta’sir qiladi, shuning uchun belgilar har doim 3 : 1 nisbatda ajralmaydi. Allel genlar ta’siri: to‘liq dominantlikda dominant allel retsessivni bostiradi; to‘liq bo‘lmagan dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega (namozshomgul – Mirabilis: qizil × oq → pushti; F2 da 1 qizil : 2 pushti : 1 oq); kodominantlikda ikkala allel ham to‘liq namoyon bo‘ladi (odam qon guruhi AB: IᴬIᴮ); ko‘p allelilikda bitta gen ikkitadan ko‘p allelga ega (ABO tizimi: Iᴬ, Iᴮ, i). Allel bo‘lmagan genlar ta’siri: komplementarlikda noallel genlar bir-birini to‘ldirib yangi belgi hosil qiladi (F2 da 9 : 7, 9 : 6 : 1, 9 : 3 : 4 yoki 9 : 3 : 3 : 1); epistazda bir gen (ingibitor) boshqa noallel genning namoyon bo‘lishini bostiradi (dominant epistazda 13 : 3 yoki 12 : 3 : 1); polimeriyada bir necha noallel gen bitta belgiga bir yo‘nalishda ta’sir qiladi: kumulativ polimeriyada belgi dominant allellar soniga qarab kuchayadi (ikki juft genda F2 da 1 : 4 : 6 : 4 : 1; bo‘y, teri rangi, don massasi kabi miqdoriy belgilar), nokumulativ polimeriyada bitta dominant allel ham yetarli (F2 da 15 : 1). Pleyotropiyada bitta gen bir necha belgiga ta’sir qiladi. Barcha holda ham Mendel qonunlari asos bo‘lib qoladi: o‘zgargan faqat fenotipik nisbat.

Birinchi to‘rttasi — allel, qolganlari — noallel genlar
Ta’sirMisol yoki F₂ nisbati
To‘liq dominantlik3 : 1
Chala dominantlikqizil × oq → pushti; 1 : 2 : 1
KodominantlikAB qon guruhi (IᴬIᴮ)
Ko‘p allelilikIᴬ, Iᴮ, i
Komplementarlik9 : 7; 9 : 6 : 1; 9 : 3 : 4; 9 : 3 : 3 : 1
Dominant epistaz13 : 3; 12 : 3 : 1
Polimeriya (kumulyativ / nokumulyativ)1 : 4 : 6 : 4 : 1; 15 : 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dalada bug‘doy bo‘yi silliq o‘zgarib boradi: past, o‘rtacha va baland o‘simliklar uchraydi, 3 : 1 kabi aniq nisbat yo‘q. Bo‘y ko‘p genga va tuproq namligiga bog‘liq, shuning uchun seleksioner ko‘p o‘simlikni o‘lchab, o‘rtacha qiymatni hisoblaydi.

Kim ishlatadi

Seleksioner ko‘p belgili xususiyatlarni baholaydi, agronom hosildorlikni dala sharoitiga bog‘laydi, statistik ma’lumotlarni qayta ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ekinning uch belgisini (o‘lcham, shirinlik, pishish vaqti) yozing va qaysilari ko‘p genga bog‘liq bo‘lishi mumkinligini o‘ylang.

Namunalar
Iᴬi × IᴮiIᴮi
IᴬIᴬIᴮ (AB)Iᴬi (A)
iIᴮi (B)ii (O)
Ota-ona qon guruhlari A (Iᴬi) va B (Iᴮi) bo‘lsa, bolalari: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (O) – har bir guruh 1/4 ehtimol bilan.
010203040204020QizilPushtiOqF₂ o‘simliklar
Qizil (RR) va oq (rr) namozshomgul chatishtirilsa, F1 hammasi pushti (Rr). F2 da 80 ta o‘simlikdan 20 qizil, 40 pushti, 20 oq kutiladi – nisbat 1 : 2 : 1.
Sinfda faoliyat

«Qon guruhi kartochkalari»: ota-onalar genotipi kartochkada beriladi va guruh bolalarda mumkin bo‘lgan guruhlar ro‘yxatini tuzadi.

Mashq
1
To‘liq va to‘liq bo‘lmagan dominantlik farqini yozing.
2
Pushti × pushti namozshomgul chatishtirilsa, F2 fenotip nisbati qanday?
3
Ota-onasi AB (IᴬIᴮ) va O (ii) bo‘lgan bolada qaysi qon guruhlari mumkin? Guruhlar sonini yozing. (Faqat son.)
4
Nima uchun odam bo‘yi va teri rangi 3 : 1 nisbatda ajralmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →