☰ Mundarija · Biologiya

Jins bilan birikkan irsiylanish. Genlar ta’siri

Darslar 22–23 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
23

Genlarning o‘zaro ta’siri

Darslik: 97–102-betlar
MaqsadAllel va allel bo‘lmagan genlarning o‘zaro ta’sir turlarini (to‘liq va to‘liq bo‘lmagan dominantlik, kodominantlik, epistaz, komplementarlik, polimeriya, pleyotropiya) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
to‘liq bo‘lmagan dominantlik · incomplete dominancekodominantlik · codominanceepistaz · epistasispleyotropiya · pleiotropy
Tushuntirish

Genlar bir-biriga ta’sir qiladi, shuning uchun belgilar har doim 3 : 1 nisbatda ajralmaydi. Allel genlar ta’siri: to‘liq dominantlikda dominant allel retsessivni bostiradi; to‘liq bo‘lmagan dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega (namozshomgul – Mirabilis: qizil × oq → pushti; F2 da 1 qizil : 2 pushti : 1 oq); kodominantlikda ikkala allel ham to‘liq namoyon bo‘ladi (odam qon guruhi AB: IᴬIᴮ); ko‘p allelilikda bitta gen ikkitadan ko‘p allelga ega (ABO tizimi: Iᴬ, Iᴮ, i). Allel bo‘lmagan genlar ta’siri: komplementarlikda noallel genlar bir-birini to‘ldirib yangi belgi hosil qiladi (F2 da 9 : 7, 9 : 6 : 1, 9 : 3 : 4 yoki 9 : 3 : 3 : 1); epistazda bir gen (ingibitor) boshqa noallel genning namoyon bo‘lishini bostiradi (dominant epistazda 13 : 3 yoki 12 : 3 : 1); polimeriyada bir necha noallel gen bitta belgiga bir yo‘nalishda ta’sir qiladi: kumulativ polimeriyada belgi dominant allellar soniga qarab kuchayadi (ikki juft genda F2 da 1 : 4 : 6 : 4 : 1; bo‘y, teri rangi, don massasi kabi miqdoriy belgilar), nokumulativ polimeriyada bitta dominant allel ham yetarli (F2 da 15 : 1). Pleyotropiyada bitta gen bir necha belgiga ta’sir qiladi. Barcha holda ham Mendel qonunlari asos bo‘lib qoladi: o‘zgargan faqat fenotipik nisbat.

Namunalar
Ota-ona qon guruhlari A (Iᴬi) va B (Iᴮi) bo‘lsa, bolalari: IᴬIᴮ (AB), Iᴬi (A), Iᴮi (B), ii (O) – har bir guruh 1/4 ehtimol bilan.
Qizil (RR) va oq (rr) namozshomgul chatishtirilsa, F1 hammasi pushti (Rr). F2 da 80 ta o‘simlikdan 20 qizil, 40 pushti, 20 oq kutiladi – nisbat 1 : 2 : 1.
Sinfda faoliyat

«Qon guruhi kartochkalari»: ota-onalar genotipi kartochkada beriladi va guruh bolalarda mumkin bo‘lgan guruhlar ro‘yxatini tuzadi.

Mashq
1
To‘liq va to‘liq bo‘lmagan dominantlik farqini yozing.
2
Pushti × pushti namozshomgul chatishtirilsa, F2 fenotip nisbati qanday?
3
Ota-onasi AB (IᴬIᴮ) va O (ii) bo‘lgan bolada qaysi qon guruhlari mumkin? Guruhlar sonini yozing. (Faqat son.)
4
Nima uchun odam bo‘yi va teri rangi 3 : 1 nisbatda ajralmaydi?