Hayot mohiyati va tiriklikning xususiyatlari
Tirik organizmlar asosan biopolimerlar – oqsillar va nuklein kislotalardan qurilgan, tashqi muhit bilan modda va energiya almashadigan ochiq, o‘z-o‘zini boshqaradigan tizimlardir. Tiriklikning xossalari: kimyoviy tarkib birligi (C, O, H, N elementlari asosiy), hujayraviy tuzilish, moddalar va energiya almashinuvi, o‘z-o‘zini yangilash, ko‘payish, o‘sish va rivojlanish, gomeostaz, ta’sirlanish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik. Individual rivojlanish ontogenez, turlarning tarixiy rivojlanishi esa filogenez (evolutsiya) deyiladi. Jonsiz tabiatda ayrim belgilar uchrashi mumkin (tuz eritmasida kristall o‘sadi, sham yonib energiya beradi), lekin gomeostaz va irsiy axborot orqali o‘zini ko‘paytirish yo‘q. Hayot tuzilish darajalari: molekula, hujayra, to‘qima, organ, organizm, populatsiya-tur, biogeosenoz (ekosistema) va biosfera; har bir yuqori daraja quyisining birlashuvidan hosil bo‘ladi.
Urug‘ do‘konida sotuvchi eski urug‘ qopining tirikligini bilmoqchi. U kichik namunani ho‘l matoga qo‘yib, bir necha kundan keyin nechtasi o‘sib chiqqanini sanaydi. Faqat quruq turishi tirik yoki o‘likligini ko‘rsatmaydi: o‘sish va moddalar almashinuvi belgisi kerak.
Urug‘ bankining xodimi saqlanayotgan urug‘larni tekshiradi, oziq-ovqat laboratoriyasi xodimi ish beruvchi mikroblar faol ekanini aniqlaydi, dehqon ekishdan oldin unuvchanlikni sinaydi.
Atrofingizdagi oltita narsani «tirik», «hech qachon tirik bo‘lmagan» va «ilgari tirik bo‘lgan» (masalan, yog‘och) ustunlariga ajrating va har biriga bitta sabab yozing.
| Belgi | Kristall | Tirik organizm |
|---|---|---|
| O‘sish | bor | bor |
| Irsiy axborot bilan nusxalash | yo‘q | bor |
| Gomeostaz | yo‘q | bor |
| Daraja | Misol |
|---|---|
| Biogeotsenoz | qoraqarag‘ay o‘rmoni |
| Organizm | bitta qoraqarag‘ay |
| Hujayra | nina bargdagi hujayra |
«Darajalar zinapoyasi». Sinf 8 guruhga bo‘linib, har biri bitta darajani oladi va unga o‘zi tanlagan misol hamda shu darajada kechadigan bitta jarayonni tanlab, zinapoya tartibida taqdim etadi.