ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biologiya fani. Hayot xossalari va darajalari

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
2

Hayot mohiyati va tiriklikning xususiyatlari

Darslik: 7–11-betlar
MaqsadHayotning mohiyati, tiriklikning asosiy xossalari va tuzilish darajalarini sanab, ularni jonsiz tabiatdan farqlash.
Yangi so‘zlar
gomeostaz · homeostasisontogenez · ontogenesisfilogenez · phylogenesisbiogeosenoz · biogeocenosis
Tushuntirish

Tirik organizmlar asosan biopolimerlar – oqsillar va nuklein kislotalardan qurilgan, tashqi muhit bilan modda va energiya almashadigan ochiq, o‘z-o‘zini boshqaradigan tizimlardir. Tiriklikning xossalari: kimyoviy tarkib birligi (C, O, H, N elementlari asosiy), hujayraviy tuzilish, moddalar va energiya almashinuvi, o‘z-o‘zini yangilash, ko‘payish, o‘sish va rivojlanish, gomeostaz, ta’sirlanish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik. Individual rivojlanish ontogenez, turlarning tarixiy rivojlanishi esa filogenez (evolutsiya) deyiladi. Jonsiz tabiatda ayrim belgilar uchrashi mumkin (tuz eritmasida kristall o‘sadi, sham yonib energiya beradi), lekin gomeostaz va irsiy axborot orqali o‘zini ko‘paytirish yo‘q. Hayot tuzilish darajalari: molekula, hujayra, to‘qima, organ, organizm, populatsiya-tur, biogeosenoz (ekosistema) va biosfera; har bir yuqori daraja quyisining birlashuvidan hosil bo‘ladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘ do‘konida sotuvchi eski urug‘ qopining tirikligini bilmoqchi. U kichik namunani ho‘l matoga qo‘yib, bir necha kundan keyin nechtasi o‘sib chiqqanini sanaydi. Faqat quruq turishi tirik yoki o‘likligini ko‘rsatmaydi: o‘sish va moddalar almashinuvi belgisi kerak.

Kim ishlatadi

Urug‘ bankining xodimi saqlanayotgan urug‘larni tekshiradi, oziq-ovqat laboratoriyasi xodimi ish beruvchi mikroblar faol ekanini aniqlaydi, dehqon ekishdan oldin unuvchanlikni sinaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi oltita narsani «tirik», «hech qachon tirik bo‘lmagan» va «ilgari tirik bo‘lgan» (masalan, yog‘och) ustunlariga ajrating va har biriga bitta sabab yozing.

Namunalar
BelgiKristallTirik organizm
O‘sishborbor
Irsiy axborot bilan nusxalashyo‘qbor
Gomeostazyo‘qbor
Tuz eritmasidagi kristall kattalashadi, lekin u o‘z tuzilishini irsiy axborot bilan nusxalamaydi va ichki muhitini boshqarmaydi, shuning uchun jonsiz.
DarajaMisol
Biogeotsenozqoraqarag‘ay o‘rmoni
Organizmbitta qoraqarag‘ay
Hujayranina bargdagi hujayra
Qoraqarag‘ay o‘rmoni biogeosenoz darajasiga misol, o‘rmondagi bitta qoraqarag‘ay organizm darajasiga, uning bir bargidagi hujayra (xloroplastlari bilan birga) esa hujayra darajasiga mansub.
Sinfda faoliyat

«Darajalar zinapoyasi». Sinf 8 guruhga bo‘linib, har biri bitta darajani oladi va unga o‘zi tanlagan misol hamda shu darajada kechadigan bitta jarayonni tanlab, zinapoya tartibida taqdim etadi.

Mashq
1
Tiriklikning tuzilish darajalarini quyidan yuqoriga sanang.
2
Gomeostaz nima? Odam tanasidan bitta misol keltiring.
3
Quyidagilarni darajaga ajrating: Orol bo‘yidagi saksovul chakalakzori; mitoxondriya; yurak; Qizilqumdagi bitta toshbaqa.
4
Nima uchun «yonayotgan olov» tirik emas, garchi u energiya ajratsa, «o‘sadi» va kislorodni «iste’mol» qilsa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFakt-chek klubi: birinchi da’voHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →