Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
2
Hayot mohiyati va tiriklikning xususiyatlari
Darslik: 7–11-betlar
MaqsadHayotning mohiyati, tiriklikning asosiy xossalari va tuzilish darajalarini sanab, ularni jonsiz tabiatdan farqlash.
Tirik organizmlar asosan biopolimerlar – oqsillar va nuklein kislotalardan qurilgan, tashqi muhit bilan modda va energiya almashadigan ochiq, o‘z-o‘zini boshqaradigan tizimlardir. Tiriklikning xossalari: kimyoviy tarkib birligi (C, O, H, N elementlari asosiy), hujayraviy tuzilish, moddalar va energiya almashinuvi, o‘z-o‘zini yangilash, ko‘payish, o‘sish va rivojlanish, gomeostaz, ta’sirlanish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik. Individual rivojlanish ontogenez, turlarning tarixiy rivojlanishi esa filogenez (evolutsiya) deyiladi. Jonsiz tabiatda ayrim belgilar uchrashi mumkin (tuz eritmasida kristall o‘sadi, sham yonib energiya beradi), lekin gomeostaz va irsiy axborot orqali o‘zini ko‘paytirish yo‘q. Hayot tuzilish darajalari: molekula, hujayra, to‘qima, organ, organizm, populatsiya-tur, biogeosenoz (ekosistema) va biosfera; har bir yuqori daraja quyisining birlashuvidan hosil bo‘ladi.
Namunalar
Tuz eritmasidagi kristall kattalashadi, lekin u o‘z tuzilishini irsiy axborot bilan nusxalamaydi va ichki muhitini boshqarmaydi, shuning uchun jonsiz.
Qoraqarag‘ay o‘rmoni biogeosenoz darajasiga misol, o‘rmondagi bitta qoraqarag‘ay organizm darajasiga, uning bir bargidagi hujayra (xloroplastlari bilan birga) esa hujayra darajasiga mansub.
Sinfda faoliyat
«Darajalar zinapoyasi». Sinf 8 guruhga bo‘linib, har biri bitta darajani oladi va unga o‘zi tanlagan misol hamda shu darajada kechadigan bitta jarayonni tanlab, zinapoya tartibida taqdim etadi.
Gomeostaz nima? Odam tanasidan bitta misol keltiring.
Tashqi sharoit o‘zgarsa ham organizm ichki muhiti va jarayonlarining doimiyligini saqlashi. Masalan, tana haroratini taxminan 36,6 °C atrofida ushlab turish.
3
Quyidagilarni darajaga ajrating: Orol bo‘yidagi saksovul chakalakzori; mitoxondriya; yurak; Qizilqumdagi bitta toshbaqa.
Biogeosenoz (ekosistema); hujayra darajasi (mitoxondriya – hujayraning tarkibiy qismi, organoid); organ; organizm.
4
Nima uchun «yonayotgan olov» tirik emas, garchi u energiya ajratsa, «o‘sadi» va kislorodni «iste’mol» qilsa ham?
Olovda hujayra tuzilishi, irsiy axborot, gomeostaz va o‘z-o‘zini yangilash yo‘q; u faqat kimyoviy oksidlanish reaksiyasi. Tirik deyish uchun tiriklik xossalarining hammasi birgalikda bo‘lishi kerak.