Buxoro amirligiga qarshi urush va 1868-yilgi shartnoma
Darslar 8–9 · 2 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
9
Buxoro amirligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi
Darslik: 31–35-betlar
MaqsadSamarqand uchun jang, 1868-yilgi shartnoma va Buxoro amirligining protektoratga aylanishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
protektorat · state that keeps internal rule but whose foreign policy is controlled by another powervassal · dependent ruler subject to a stronger stateZarafshon okrugi · Zarafshan District (1868)siyosiy agent · Russian political representative at the emir’s court
Tushuntirish
1868-yilda fon Kaufman Buxoro amiri Muzaffarga yangi chegara loyihasini tasdiqlashni taklif qildi, rad javobi olgach, 4 mingdan ortiq kishilik otryad bilan Samarqandga yurdi. 1868-yil 1-mayda (eski uslub bo‘yicha) Cho‘ponota tepaligidagi jangda amir qo‘shini mag‘lub bo‘ldi va ertasi kuni Samarqand egallandi. 2-iyunda Zirabuloq tepaligidagi jangda amir qo‘shini yana yengildi. Shu kunlarda (2–8-iyun) Kitob hokimi Jo‘rabek va Shahrisabz hokimi Bobobek samarqandlik qo‘zg‘olonchilar bilan birga shahar qal’asidagi garnizonni qamal qildi, lekin yordamchi kuchlar yetib kelgach, tog‘ tomonga chekinishga majbur bo‘ldi. 1868-yil 23-iyunda tuzilgan shartnomaga ko‘ra Samarqand va Kattaqo‘rg‘on Rossiya tasarrufiga o‘tib, Zarafshon okrugi tashkil qilindi, amir 500 ming rubl tovon to‘ladi, Rossiya savdogarlari erkin savdo qilish huquqini oldi (boj qiymatning 2,5 foizidan oshmasligi kerak edi) va amir Turkiston general-gubernatori ko‘rsatmalariga amal qilishga majbur bo‘ldi. Buxoro shu tariqa protektoratga aylandi, ya’ni ichki boshqaruvni saqlab qolsa-da, tashqi siyosatda mustaqilligini yo‘qotdi. 1873-yildagi yangi shartnoma Rossiyaga qo‘shimcha savdo imtiyozlari berib, amirlikning qaramligini kuchaytirdi. 1885–1886-yillarda Buxoroda Rossiya imperiyasining siyosiy agentligi ochildi; keyinchalik uning qarorgohi temiryo‘l bo‘yida qurilgan Kogon (Yangi Buxoro) shahrida joylashdi.
Namunalar
Shartnoma shartlarini guruhlash: hududiy (Samarqand, Kattaqo‘rg‘on o‘tdi), moliyaviy (500 ming rubl), savdo (erkin savdo, boj ≤ 2,5 %), siyosiy (general-gubernator ko‘rsatmalariga amal qilish).
Amir ichki ishlarni o‘zi boshqarib turgan bo‘lsa-da, darslikka ko‘ra qo‘shbegi har kuni Rossiya vakilidan kerakli ko‘rsatmalarni olib, amirga yetkazgan: bu protektorat tizimi amalda qanday ishlaganini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
«Muzokara»: ikki guruh – Kaufman va amir elchilari – shartnoma bandlarini muhokama qiladi; so‘ng tarixiy shartnoma bilan solishtiring.
Mashq
1
Buxoro bilan shartnoma qaysi yil va kuni imzolangan?
1868-yil 23-iyunda.
2
Shartnomaga ko‘ra amirlik qaysi hududlarni yo‘qotdi va qancha tovon to‘ladi?
Samarqand va Kattaqo‘rg‘on (Zarafshon okrugi) hamda boshqa yerlar; 500 ming rubl tovon.
3
«Protektorat» tushunchasini o‘z so‘zlaringiz bilan izohlab, Buxoro misolida ko‘rsating.
Davlat ichki ishlarini o‘zi boshqaradi, lekin tashqi siyosat va muhim qarorlarda boshqa davlatga bo‘ysunadi; Buxoro amiri o‘z tarkibini saqlab qolgan, ammo general-gubernator ko‘rsatmalariga amal qilgan.
4
Nima uchun podsho hukumati Buxoroni to‘liq qo‘shib olmay, amir orqali boshqarishni afzal ko‘rgan bo‘lishi mumkin? Fikringizni yozing.
Bunda qarshilik kamroq bo‘lib, boshqaruv xarajati kamaygan, mahalliy tuzum va amaldorlardan foydalanish mumkin bo‘lgan. (Darslikdagi fikrga tayangan taxmin.)