Buxoro amirligi ustidan Rossiya imperiyasi protektoratining o‘rnatilishi
1868-yilda fon Kaufman Buxoro amiri Muzaffarga yangi chegara loyihasini tasdiqlashni taklif qildi, rad javobi olgach, 4 mingdan ortiq kishilik otryad bilan Samarqandga yurdi. 1868-yil 1-mayda (eski uslub bo‘yicha) Cho‘ponota tepaligidagi jangda amir qo‘shini mag‘lub bo‘ldi va ertasi kuni Samarqand egallandi. 2-iyunda Zirabuloq tepaligidagi jangda amir qo‘shini yana yengildi. Shu kunlarda (2–8-iyun) Kitob hokimi Jo‘rabek va Shahrisabz hokimi Bobobek samarqandlik qo‘zg‘olonchilar bilan birga shahar qal’asidagi garnizonni qamal qildi, lekin yordamchi kuchlar yetib kelgach, tog‘ tomonga chekinishga majbur bo‘ldi. 1868-yil 23-iyunda tuzilgan shartnomaga ko‘ra Samarqand va Kattaqo‘rg‘on Rossiya tasarrufiga o‘tib, Zarafshon okrugi tashkil qilindi, amir 500 ming rubl tovon to‘ladi, Rossiya savdogarlari erkin savdo qilish huquqini oldi (boj qiymatning 2,5 foizidan oshmasligi kerak edi) va amir Turkiston general-gubernatori ko‘rsatmalariga amal qilishga majbur bo‘ldi. Buxoro shu tariqa protektoratga aylandi, ya’ni ichki boshqaruvni saqlab qolsa-da, tashqi siyosatda mustaqilligini yo‘qotdi. 1873-yildagi yangi shartnoma Rossiyaga qo‘shimcha savdo imtiyozlari berib, amirlikning qaramligini kuchaytirdi. 1885–1886-yillarda Buxoroda Rossiya imperiyasining siyosiy agentligi ochildi; keyinchalik uning qarorgohi temiryo‘l bo‘yida qurilgan Kogon (Yangi Buxoro) shahrida joylashdi.
| Shartnoma turi | Mazmuni |
|---|---|
| Hududiy | Samarqand va Kattaqo‘rg‘on o‘tdi |
| Moliyaviy | 500 ming rubl tovon |
| Savdo | Erkin savdo; boj ≤ 2,5 % |
| Siyosiy | General-gubernator ko‘rsatmalariga amal qilish |
Sinf bir bahsni hal qilganda, kelishuvda kim nimadan voz kechgani va nima olgani jadvalga yozildi. Jadval ikki tomon uchun natija qanchalik teng ekanini ko‘rsatdi.
Muzokarachilar va huquqshunoslar shartnoma shartlarini solishtiradi, diplomatlar tomonlar manfaatini yozadi, tahlilchilar bitim oqibatlarini baholaydi.
Kundalik hayotdagi bir kelishuvni (masalan, o‘yinchoq almashish) tanlab, ikki tomon nimani oldi va nimani berganini yozing.
«Muzokara»: ikki guruh – Kaufman va amir elchilari – shartnoma bandlarini muhokama qiladi; so‘ng tarixiy shartnoma bilan solishtiring.