Qoraqalpoqlar Amudaryo bo‘limida va ularning madaniyati

Qoraqalpoq og‘zaki ijodida maqollar, hikmatlar, laparlar va nasihat qo‘shiqlari, O‘mirbek laqqi haqidagi hajviy qissalar, dostonlar va termalar bo‘lgan. «Qirqqiz» dostonida Guloyim va uning qirq kanizagi qal’a qurib, dushmanga qarshi kurashadi va xalqni asirlikdan ozod qiladi; dostonning bosh g‘oyasi — vatanparvarlik va xalqqa sadoqat. XIX asr oxiri — XX asr boshida bir necha madrasa, jumladan Qoraqum eshon va 1841-yilda Mang‘it hokimi Xo‘janiyoz qurdirgan Tosh madrasa ishlagan; ta’lim ikki bosqichli bo‘lgan: avval arab tili grammatikasi, keyin diniy-huquqiy bilimlar. Yozma adabiyotda Kunxo‘ja (1799–1880), Otash Olshinboy (1788–1875), Ajiniyoz (1824–1878) va Berdaq (1827–1900) mashhur bo‘ldi. Kunxo‘ja ijodini oddiy ovul ahliga bag‘ishlab, adolatsizlikni qoraladi. Ajiniyoz (taxallusi Zevar) Xivadagi Sherg‘ozixon madrasasida o‘qigan, «Bo‘zatov», «Qiz Mengesh bilan aytishuv» kabi asarlari ma’lum, 100 ga yaqin she’r va doston yetib kelgan. Berdaq qo‘ng‘irot urug‘idan bo‘lib, Qoraqum eshon madrasasida o‘qigan, yarim asr o‘lan to‘qigan; «Xalq uchun», «Ahmoq podshoh», «Avlodlar», «Omongeldi», «Oydo‘stbiy», «Ernazarbiy» asarlari bilan tanilgan.