Qoraqalpoqlar: hayoti, soliqlari va qo‘zg‘olonlari

Qoraqalpoqlar xonlikdagi boshqa fuqarolar kabi soliq to‘lagan: yer solig‘i — solg‘ut, ruhoniylar foydasiga — ushr, urush paytida — qozon puli; chorvadorlar mollarining qirqdan bir qismini zakot sifatida bergan (darslikka ko‘ra, 40 bosh qoramol uchun 9 so‘m, 40 qo‘y va echki uchun 2 so‘m 50 tiyin). Eng og‘ir majburiyat har oiladan bitta erkakning 12 kun ariq qazishi edi; urushda har jamoa 1000–2000 askar berishi, bera olmasa pul to‘lashi kerak edi. Darslikka ko‘ra, Rossiya xavfi kuchaygan davrda xon mudofaaga ko‘p sarflab soliqlarni oshirgan, Rossiya esa turkman, qoraqalpoq va qozoq urug‘ boshliqlarini xonga qarshi qo‘yishga urinish siyosatini yurgizgan. 1855-yilda qo‘ldovli qabilasidan Ernazarbiy boshchiligida qo‘zg‘olon boshlandi: qoraqalpoqlar xonga bo‘ysunmasligini e’lon qildi. 1856-yilda Said Muhammadxon katta qo‘shin yubordi; Ernazarbiy Qozoqdaryo qo‘rg‘onida mudofaaga tayyorlandi, qamal paytida kelishmovchilik chiqib, u o‘ldirildi. Uning tarafdorlaridan ba’zilari Oqmachit qal’asiga borib, Rossiya fuqaroligiga o‘tishni so‘radi; darslikka ko‘ra, bu murojaat bo‘rttirib talqin qilingan. 1858–1859-yillarda Qo‘ng‘irot markazida yangi qo‘zg‘olon ko‘tarildi va turkman sarkardasi Otamurodxon tomonidan bostirildi, Qo‘ng‘irot shahri vayron bo‘ldi. Xiva protektoratga aylangach, Amudaryo bo‘limidagi qoraqalpoqlar orasida ham norozilik kuchaydi: Biybozor va Nukus volostlarida Bobo Go‘klan boshchiligidagi harakat qariyb o‘n yil (1881–1891) davom etdi, 1900-yilda Nukus volosti va Qo‘ng‘irot bekligida yana norozilik chiqishlari bo‘ldi.