☰ Mundarija · Ona tili

-ki yuklamali va nisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplar

Darslar 26–27 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
27

Nisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplar

Darslik: 56–57-betlar
MaqsadNisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplarni (kim – u, nima – shu, qayer – o‘sha yer) tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
nisbiy so‘z · correlative wordso‘roq olmoshi · interrogative pronounega ergash gap · subject clausehol ergash gap · adverbial clause
Tushuntirish

Ba’zi ergashgan qo‘shma gaplarda ikki olmosh juft bo‘lib ishlaydi: ergash gapda so‘roq olmoshi (kim, nima, qancha, qanday, qayer), bosh gapda esa unga «javob» bo‘ladigan olmosh (u, shu, o‘sha, shuncha, shunday) turadi. Bunday juft so‘zlar nisbiy so‘zlar deyiladi: biri bo‘lsa, ikkinchisi ham kerak bo‘ladi. Ergash gapning kesimi ko‘pincha -sa shaklida keladi. Bosh gapdagi nisbatlanayotgan olmosh qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelsa, ergash gap shunga mos turga kiradi: ega bo‘lsa – ega ergash gap, to‘ldiruvchi bo‘lsa – to‘ldiruvchi ergash gap, hol bo‘lsa – hol ergash gap. Masalan: «Kim mehnat qilsa, o‘sha rohat topadi» (ega); «Nimani ekkan bo‘lsang, shuni o‘rasan» (to‘ldiruvchi); «Qayerda tozalik bo‘lsa, o‘sha yerda sog‘lik bo‘ladi» (hol). Ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi.

Namunalar
Kim tinmay izlansa, o‘sha yangilik ochadi. (kim – o‘sha; «o‘sha» – ega → ega ergash gap)
Qancha ko‘p o‘qisang, shuncha ko‘p bilasan. (qancha – shuncha; hol ergash gap)
Sinfda faoliyat

«Juftini top»: doskada ergash gap boshidagi so‘roq olmoshlari va bosh gapdagi olmoshlar aralash yozilgan; o‘quvchilar juftlarini birlashtiradi.

Mashq
1
Nisbiy so‘zlar deb qanday so‘zlarga aytiladi?
2
«Qayerda mehnat bo‘lsa, o‘sha yerda barakat bo‘ladi» gapidagi nisbiy so‘zlarni toping.
3
«Nimani o‘rgansang, shuni yaxshi eslab qolasan» gapida ergash gap qaysi tur?
4
Nima uchun «kim» so‘zi o‘z-o‘zidan so‘roq gapni emas, ergash gapni hosil qiladi?