ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

-ki yuklamali va nisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplar

Darslar 26–27 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
27

Nisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplar

Darslik: 56–57-betlar
MaqsadNisbiy so‘zli ergashgan qo‘shma gaplarni (kim – u, nima – shu, qayer – o‘sha yer) tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
nisbiy so‘z · correlative wordso‘roq olmoshi · interrogative pronounega ergash gap · subject clausehol ergash gap · adverbial clause
Tushuntirish

Ba’zi ergashgan qo‘shma gaplarda ikki olmosh juft bo‘lib ishlaydi: ergash gapda so‘roq olmoshi (kim, nima, qancha, qanday, qayer), bosh gapda esa unga «javob» bo‘ladigan olmosh (u, shu, o‘sha, shuncha, shunday) turadi. Bunday juft so‘zlar nisbiy so‘zlar deyiladi: biri bo‘lsa, ikkinchisi ham kerak bo‘ladi. Ergash gapning kesimi ko‘pincha -sa shaklida keladi. Bosh gapdagi nisbatlanayotgan olmosh qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelsa, ergash gap shunga mos turga kiradi: ega bo‘lsa – ega ergash gap, to‘ldiruvchi bo‘lsa – to‘ldiruvchi ergash gap, hol bo‘lsa – hol ergash gap. Masalan: «Kim mehnat qilsa, o‘sha rohat topadi» (ega); «Nimani ekkan bo‘lsang, shuni o‘rasan» (to‘ldiruvchi); «Qayerda tozalik bo‘lsa, o‘sha yerda sog‘lik bo‘ladi» (hol). Ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi.

Ergash gapdaBosh gapdaErgash gap turi
kimu, o‘shaega ergash gap
nimanishunito‘ldiruvchi ergash gap
qayerdao‘sha yerdahol (o‘rin)
qanchashunchahol (miqdor-daraja)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf navbatchilar jadvalida qoida yozilgan: «Qaysi guruh oldin tayyor bo‘lsa, o‘sha guruh avval javob beradi.» Juft so‘zlar qoidani qisqa va adolatli qiladi.

Kim ishlatadi

Maqol aytuvchilar, qoida yozuvchilar va notiqlar juft so‘zlar orqali umumiy qoidani qisqa ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

«Kim... u» yoki «qancha... shuncha» juftidan birini tanlab, bugungi hayotdan bir qoida chiqaring.

Namunalar
Kim tinmay izlansa, o‘sha yangilik ochadi. (kim – o‘sha; «o‘sha» – ega → ega ergash gap)
Qancha ko‘p o‘qisang, shuncha ko‘p bilasan. (qancha – shuncha; hol ergash gap)
Sinfda faoliyat

«Juftini top»: doskada ergash gap boshidagi so‘roq olmoshlari va bosh gapdagi olmoshlar aralash yozilgan; o‘quvchilar juftlarini birlashtiradi.

Mashq
1
Nisbiy so‘zlar deb qanday so‘zlarga aytiladi?
2
«Qayerda mehnat bo‘lsa, o‘sha yerda barakat bo‘ladi» gapidagi nisbiy so‘zlarni toping.
3
«Nimani o‘rgansang, shuni yaxshi eslab qolasan» gapida ergash gap qaysi tur?
4
Nima uchun «kim» so‘zi o‘z-o‘zidan so‘roq gapni emas, ergash gapni hosil qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →