Darslar 36–37 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
37
Aylanaga tashqi chizilgan ko‘pburchak
Darslik: 106–107-betlar
MaqsadAylanaga tashqi chizilgan ko‘pburchak tushunchasini bilish; to‘rtburchakka ichki aylana chizish sharti va S = pr formulasini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
tashqi chizilgan ko‘pburchak · circumscribed polygonichki chizilgan aylana · inscribed circle (incircle)yarim perimetr · semi-perimeterbissektrisa · angle bisector
Tushuntirish
Ko‘pburchakning barcha tomonlari aylanaga urinsa, ko‘pburchak aylanaga tashqi chizilgan, aylana esa unga ichki chizilgan deyiladi. Aylana markazi burchaklar bissektrisalari kesishgan nuqtada yotadi, chunki u tomonlardan teng uzoqlikda. Istalgan uchburchakka ichki aylana chizish mumkin. To‘rtburchakka ichki aylana chizish mumkin bo‘lishi uchun va faqat shu holda qarama-qarshi tomonlari yig‘indisi teng bo‘lishi kerak: AB + CD = BC + AD. Shuning uchun romb va kvadratga ichki aylana chizsa bo‘ladi, kvadrat bo‘lmagan to‘g‘ri to‘rtburchakka esa bo‘lmaydi. Teorema: radiusi r bo‘lgan aylanaga tashqi chizilgan ko‘pburchakning yuzi S = pr (p — yarim perimetr). Ko‘pburchak markazdan uchburchaklarga bo‘linadi, ularning balandligi r.
Namunalar
Aylanaga tashqi chizilgan ABCD da AB = 5, CD = 7, BC = 9: 5 + 7 = 9 + AD, demak AD = 3.
Perimetri 30, ichki aylana radiusi 4 bo‘lgan ko‘pburchak: p = 15, S = pr = 15 · 4 = 60.
Sinfda faoliyat
«Bissektrisa markazi»: uchburchak chizib, ikki burchak bissektrisasini yasang; kesishgan nuqtadan tomonlargacha perpendikulyarlar uzunligini o‘lchab teng ekanini tekshiring.
Mashq
1
Katetlari 6 va 8, gipotenuzasi 10 bo‘lgan uchburchakka ichki chizilgan aylana radiusi r = (a + b − c)/2. r necha?
2
2
Aylanaga tashqi chizilgan to‘rtburchakning uch tomoni 4, 6 va 9 (ketma-ket). To‘rtinchi tomoni?
7
3
Tashqi chizilgan ko‘pburchak yuzi 84, perimetri 42. Aylana radiusi?
4
4
Nima uchun kvadrat bo‘lmagan to‘g‘ri to‘rtburchakka ichki aylana chizib bo‘lmaydi?
Qarama-qarshi tomonlar yig‘indisi a + a va b + b: tenglik a = b bo‘lsagina bajariladi.