ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Teoremalarning tatbiqlari; skalar ko‘paytma

Darslar 30–31 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
31

Ikki vektor orasidagi burchak va ularning skalar ko‘paytmasi

Darslik: 90–93-betlar
MaqsadIkki vektor orasidagi burchak va skalar ko‘paytma tushunchalarini bilish; koordinatalarda skalar ko‘paytma, vektor uzunligi va orasidagi burchak kosinusini hisoblash.
Yangi so‘zlar
skalar ko‘paytma · dot (scalar) productvektorlar orasidagi burchak · angle between vectorsperpendikulyar vektorlar · perpendicular vectorsvektor uzunligi · length (magnitude) of a vector
Tushuntirish

Nol bo‘lmagan a va b vektorlarni bir nuqtadan qo‘ysak, hosil bo‘lgan burchak φ ularning orasidagi burchak deyiladi. Ularning skalar ko‘paytmasi a·b = |a|·|b|·cosφ — bu son (vektor emas). Agar a·b = 0 bo‘lsa, vektorlar perpendikulyar, chunki cos90° = 0. Koordinatalarda a(a₁; a₂) va b(b₁; b₂) uchun a·b = a₁b₁ + a₂b₂, vektor uzunligi |a| = √(a₁² + a₂²), va orasidagi burchak cosφ = (a₁b₁ + a₂b₂)/(|a|·|b|). Xossalar: a·b = b·a; (a + b)·c = a·c + b·c; a·a = |a|². Fizikada F kuch jismni s siljitganda bajarilgan ish A = F·s = |F|·|s|·cosφ.

abφO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘quvchi g‘ildirakli sumkani 5 m masofaga tortadi: dastasi 40 N kuch bilan, yo‘nalishga 60° burchak ostida tortiladi. Bajarilgan ish kuch va ko‘chish skalyar ko‘paytmasi: A = 40 · 5 · cos 60° = 100 J.

Kim ishlatadi

Fizik kuch bajargan ishni hisoblaydi, yelkanli qayiq murabbiyi shamol kuchining qayiq yo‘nalishidagi qismini hisoblaydi, yuk tashuvchi tortish burchagini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobni stol bo‘ylab avval aynan yo‘nalishi bo‘yicha, so‘ng sal pastga bosib itaring: qaysi holatda kuchning harakat yo‘nalishidagi qismi kattaroq? Nima uchun?

Namunalar
xy−1123456−5−4−3−2−11234560ab
a(3; 4) va b(4; −3): a·b = 3·4 + 4·(−3) = 0, demak a ⊥ b.
xy−1123−1120ab
a(2; 0), b(1; 1): a·b = 2, |a| = 2, |b| = √2, cosφ = 2/(2√2) = √2/2, φ = 45°.
Sinfda faoliyat

«Perpendikulyarmi?»: doskada vektor juftliklari yoziladi; o‘quvchilar skalar ko‘paytmani hisoblab, perpendikulyar bo‘lgan juftlikni topadi va koordinata tekisligida chizib tekshiradi.

Mashq
1
|a| = 6, |b| = 7, orasidagi burchak 60°. a·b necha?
60°|a| = 6|b| = 7O
2
a(−1; 3) va b(2; 5). a·b necha?
3
x ning qanday qiymatida a(2; x) va b(3; 6) perpendikulyar?
4
Nima uchun a·a = |a|²?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →