Darslar 18–19 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
19
O‘xshash ko‘pburchaklarning xossalari
Darslik: 60–61-betlar
MaqsadO‘xshash ko‘pburchaklarning xossalarini (perimetrlar nisbati k, yuzlar nisbati k², bir xil sondagi o‘xshash uchburchaklarga bo‘linishi) bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
perimetrlar nisbati · ratio of perimetersyuzlar nisbati · ratio of areasdiagonal · diagonalo‘xshash uchburchaklarga ajratish · dividing into similar triangles
Tushuntirish
O‘xshash ko‘pburchaklar perimetrlarining nisbati o‘xshashlik koeffitsiyenti k ga teng, chunki har bir tomon k marta o‘zgaradi: P₁ = k·P. Bir uchdan chiqqan diagonallar bilan o‘xshash ko‘pburchaklar bir xil sondagi, juft-juft o‘xshash uchburchaklarga bo‘linadi; bu isbotda asosiy yordamchi fakt. Ularning yuzlari nisbati har bir juft uchun k², demak butun ko‘pburchaklar yuzlari nisbati ham k²: S₁ = k²·S. Masalada avval perimetrlar yoki mos tomonlar bo‘yicha k topiladi, so‘ng yuz uchun k² ishlatiladi. Uchburchak va to‘rtburchak hech qachon o‘xshash bo‘lmaydi, chunki burchaklari soni har xil.
Namunalar
Perimetrlari 20 va 35 bo‘lgan o‘xshash ko‘pburchaklar: k = 35/20 = 7/4, yuzlar nisbati 49/16.
O‘xshash ko‘pburchaklar yuzlari 12 va 27: k² = 27/12 = 9/4, k = 3/2. Kichigining 8 sm li tomoniga mos tomon 8 · 3/2 = 12 sm.
Sinfda faoliyat
«Besh burchak»: beshburchakni bir uchdan diagonallar bilan 3 ta uchburchakka ajrating; o‘xshash beshburchakda ham shuni qiling va juft uchburchaklarni solishtiring.
Mashq
1
O‘xshash ko‘pburchaklar perimetrlari 30 va 45. Kichigining yuzi 40 bo‘lsa, kattasining yuzi?
90
2
O‘xshash ko‘pburchaklar yuzlarining nisbati 4 : 9, kattasining yuzi kichiginikidan 35 ga ortiq. Yuzlarini toping.
28 va 63
3
k = 1/3 bo‘lsa, yuzlar nisbati kichigining kattasiga?
1/9
4
Nima uchun uchburchak va to‘rtburchak o‘xshash bo‘la olmaydi?
O‘xshash shakllarning mos burchaklari teng bo‘lishi kerak, bu esa burchaklar soni teng bo‘lishini talab qiladi.