ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ichki energiya va termodinamik ish

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17

Termodinamik ish

Darslik: 53–54-betlar
MaqsadTermodinamik ish tushunchasi; A = pΔV va A = νRΔT formulalari; ishning grafik ma’nosi.
Yangi so‘zlar
termodinamik ish · thermodynamic workizobarik kengayish · isobaric expansionuniversal gaz doimiysining ma’nosi · meaning of the gas constantgrafik ostidagi yuza · area under the graph
Tushuntirish

Gaz kengayganda tashqi bosim kuchiga qarshi ish bajaradi; bu ish termodinamik ish deyiladi. Porshen yuzi S, siljishi Δh bo‘lsa, A = F·Δh = pS·Δh = pΔV, ya’ni izobarik kengayishda ish bosim bilan hajm o‘zgarishi ko‘paytmasiga teng. Holat tenglamasidan pΔV = νRΔT, shuning uchun A = νRΔT; 1 mol gaz uchun A = RΔT. Demak, R son jihatdan 1 mol gazni 1 K ga izobarik qizdirganda bajarilgan ishga teng. Gaz kengayganda A > 0, gaz ustida tashqi kuchlar ish bajarib siqganda gaz ishi A < 0. p–V grafikda izobarik ish to‘g‘ri to‘rtburchak yuziga teng; izotermik jarayonda ish izoterma ostidagi yuzaga teng. Izoxorik jarayonda ΔV = 0, shuning uchun ish nolga teng.

FΔhS, p
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bitta benzin dvigateli silindrida ish yo‘li paytida gaz o‘rtacha 1 MPa bosim bilan 0,5 litrga kengayadi. A = pΔV = 10⁶ · 5·10⁻⁴ = 500 J ish bajariladi. Dvigatel sekundiga yuzlab bunday yo‘lni bajaradi.

Kim ishlatadi

Dvigatel konstruktorlari silindr hajmi va bosimidan quvvatni hisoblaydi, kompressor texniklari siqish ishini baholaydi, kasalxonalardagi sun’iy nafas apparatlari muhandislari havo hajmi va bosimini boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qo‘l nasosi, shprits yoki plastik shishaning ichki diametri va uzunligini chizg‘ich bilan o‘lchab, bitta yurishda siqiladigan hajmni ΔV = S · h bilan hisoblang.

Namunalar
V, lp, kPa12345678501001502000A12
p = 100 kPa da gaz 2 l dan 5 l gacha kengaydi: A = pΔV = 100 000 Pa · 0,003 m³ = 300 J.
2 mol gaz izobarik 50 K ga qizdirildi: A = νRΔT = 2·8,31·50 = 831 J.
Sinfda faoliyat

Doskada p–V koordinata tekisligini chizing. Guruhlar izobarik kengayishni to‘g‘ri to‘rtburchak bilan ko‘rsatadi va uning yuzini bajarilgan ish bilan bog‘laydi. Kvadratchali daftar bo‘lsa, katakchalarni sanab ishni baholang (har katak = 10 J).

Mashq
1
Gazning kengayishida bajargan ish formulasini yozing (p = const).
2
p = 200 kPa da gaz 4 l ga kengaydi. Bajargan ish necha J?
3
Izobarik 20 K ga qizdirishda gaz 831 J ish bajardi. Modda miqdori necha mol?
4
Nega izoxorik jarayonda gaz ish bajarmaydi va u qizisa bu energiya qayerga ketadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →