ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Erish va bug‘lanish issiqligi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
42

Moddaning solishtirma erish issiqligi. Amorf jismlarning erishi va qotishi

Darslik: 113–115-betlar
MaqsadSolishtirma erish issiqligi λ, Q = λm formulasi va amorf jismlarning bosqichma-bosqich yumshashini bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
solishtirma erish issiqligi λ · specific heat of fusion λerish issiqligi · heat of fusionyumshash · softeningkristallanish · crystallisation
Tushuntirish

Erish temperaturasidagi 1 kg kristall moddani to‘liq suyuqlikka aylantirish uchun zarur issiqlik miqdori solishtirma erish issiqligi λ deyiladi, birligi J/kg. Massasi m bo‘lgan jismni erish temperaturasida eritish uchun Q = λm issiqlik kerak; qotishda xuddi shuncha issiqlik ajraladi. Muz uchun λ ≈ 336 kJ/kg = 3,36·10⁵ J/kg: bu 1 kg suvni taxminan 80 °C ga isitishga yetadigan energiya (4200·80 ≈ 336 000 J). Shuning uchun muz erishda atrofni kuchli sovitadi, qor esa bahorda sekin eriydi. Amorf jismlar (shisha, smola, mum) qizdirilganda bosqichma-bosqich yumshab, sekin suyuqlashadi; ularning aniq erish temperaturasi va λ yo‘q. Shisha shu sababli puflab shakllantiriladi. Muzdan suvga va undan bug‘ga o‘tishda umumiy issiqlik hisobi har bir bosqich uchun alohida qo‘shiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sayrga olingan sovutkich sumkada 0,3 kg li uchta muzlatilgan shisha bor. Ular erib tugagunicha Q = λm = 336 000 · 0,9 ≈ 300 kJ issiqlik yutadi va bu vaqt davomida ichki harorat 0 °C ga yaqin turadi.

Kim ishlatadi

Baliq va oziq-ovqat tashuvchi haydovchilar mahsulotni muz bilan sovitadi, shifokorlar sovuq kompress ishlatadi, sovutish tizimlari muhandislari muzda issiqlik to‘plovchi omborlar quradi.

Bugun sinab ko‘ring

Muzlatgichda muz tayyorlansa, bir xil ikkita muz bo‘lagini likopchalarga qo‘yib, birini jun mato bilan o‘rang. 20 daqiqadan keyin qaysi biri ko‘proq erib ketganini solishtiring.

Namunalar
2 kg muzni 0 °C da eritish: Q = λm = 336 000·2 = 672 000 J = 672 kJ.
05010015020025016842210erishisitishjamiQ, kJ
0 °C dagi 0,5 kg muz 20 °C li suvga aylantirilsa: Q = 0,5·336 000 + 0,5·4200·20 = 168 000 + 42 000 = 210 000 J.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bir xil o‘lchamli ikkita muz bo‘lagini oling: birini stakandagi iliq suvga, ikkinchisini xona havosiga qo‘ying. Qaysi biri tez eriydi? Nega suv atrofida muz tezroq eriydi va suv sovuydi? Qaynoq emas, iliq suvdan foydalaning.

Mashq
1
λ ning fizik ma’nosi nima?
2
2,5 kg muz 0 °C da to‘liq eritildi. Qancha issiqlik kerak bo‘ldi (λ = 336 000 J/kg)? Javob J da.
3
Nima uchun amorf jismlar uchun λ tushunchasi ishlatilmaydi?
4
Nima uchun muz bilan sovitilgan ichimlik tez sovuydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →