☰ Mundarija · Fizika

Erish va bug‘lanish issiqligi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
42

Moddaning solishtirma erish issiqligi. Amorf jismlarning erishi va qotishi

Darslik: 113–115-betlar
MaqsadSolishtirma erish issiqligi λ, Q = λm formulasi va amorf jismlarning bosqichma-bosqich yumshashini bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
solishtirma erish issiqligi λ · specific heat of fusion λerish issiqligi · heat of fusionyumshash · softeningkristallanish · crystallisation
Tushuntirish

Erish temperaturasidagi 1 kg kristall moddani to‘liq suyuqlikka aylantirish uchun zarur issiqlik miqdori solishtirma erish issiqligi λ deyiladi, birligi J/kg. Massasi m bo‘lgan jismni erish temperaturasida eritish uchun Q = λm issiqlik kerak; qotishda xuddi shuncha issiqlik ajraladi. Muz uchun λ ≈ 336 kJ/kg = 3,36·10⁵ J/kg: bu 1 kg suvni taxminan 80 °C ga isitishga yetadigan energiya (4200·80 ≈ 336 000 J). Shuning uchun muz erishda atrofni kuchli sovitadi, qor esa bahorda sekin eriydi. Amorf jismlar (shisha, smola, mum) qizdirilganda bosqichma-bosqich yumshab, sekin suyuqlashadi; ularning aniq erish temperaturasi va λ yo‘q. Shisha shu sababli puflab shakllantiriladi. Muzdan suvga va undan bug‘ga o‘tishda umumiy issiqlik hisobi har bir bosqich uchun alohida qo‘shiladi.

Namunalar
2 kg muzni 0 °C da eritish: Q = λm = 336 000·2 = 672 000 J = 672 kJ.
0 °C dagi 0,5 kg muz 20 °C li suvga aylantirilsa: Q = 0,5·336 000 + 0,5·4200·20 = 168 000 + 42 000 = 210 000 J.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bir xil o‘lchamli ikkita muz bo‘lagini oling: birini stakandagi iliq suvga, ikkinchisini xona havosiga qo‘ying. Qaysi biri tez eriydi? Nega suv atrofida muz tezroq eriydi va suv sovuydi? Qaynoq emas, iliq suvdan foydalaning.

Mashq
1
λ ning fizik ma’nosi nima?
2
2,5 kg muz 0 °C da to‘liq eritildi. Qancha issiqlik kerak bo‘ldi (λ = 336 000 J/kg)? Javob J da.
3
Nima uchun amorf jismlar uchun λ tushunchasi ishlatilmaydi?
4
Nima uchun muz bilan sovitilgan ichimlik tez sovuydi?