ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Optik asboblar va ko‘z

Darslar 58–59 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
58

Optik asboblar

Darslik: 151–153-betlar
MaqsadOptik asboblar: lupa, fotoapparat, mikroskop, teleskop; ularning tuzilishi, tasvir turi va kattalashtirishini bilish.
Yangi so‘zlar
lupa · magnifierfotoapparat obyektivi · camera lensmikroskop · microscopeteleskop · telescope
Tushuntirish

Lupa – fokus masofasi kichik (1–10 cm) qavariq linza; buyum fokus ichida turganda u mavhum, to‘g‘ri, kattalashgan tasvir beradi. Ko‘zning eng yaxshi ko‘rish masofasi D₀ = 25 cm bo‘lgani uchun lupaning kattalashtirishi K = D₀/F, ya’ni 2,5–25 marta. Fotoapparatda obyektiv (yig‘uvchi linza) buyumning haqiqiy, teskari, kichraygan tasvirini kameraning ichidagi yorug‘likka sezgir elementga tushiradi; raqamli fotoapparatda tasvir piksellarga bo‘linadi (pixel – picture element), piksel soni ko‘p bo‘lsa, tasvir aniqroq. Mikroskopda obyektiv buyumning haqiqiy, teskari, kattalashgan tasvirini hosil qiladi, okulyar esa uni lupa kabi yana kattalashtiradi; K ≈ l·D₀/(F₁F₂) (l – linzalar orasidagi masofa). Teleskop uzoq jismlarni ko‘rish burchagini oshiradi; refraktorda obyektiv linza, reflektorda botiq ko‘zgu bo‘ladi, K = Fobyektiv/F_okulyar. Quyoshga hech qaysi optik asbob orqali qaramang: ko‘zni zarar yetkazadi.

2FFF2Fbuyumtasvir
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik havaskor teleskopning obyektiv fokus masofasi 100 cm, okulyariniki 2,5 cm bo‘lsa, K = 100 : 2,5 = 40 marta kattalashtiradi. 40 marta kattalashtirishda Oy kraterlari ko‘rinadi.

Kim ishlatadi

Astronomlar yulduz va sayyoralarni teleskop bilan kuzatadi, laboratoriya xodimlari mikroskopda hujayralarni ko‘radi, shifokorlar endoskop va lupa yordamida tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Tiniq oqshomda Oyga qarab (kattalar bilan hovlida yoki deraza oldida), yorug‘ va qorong‘i dog‘larning rasmini chizing. Quyoshga hech qachon qaramang.

Namunalar
Lupa F = 5 cm: K = D₀/F = 25/5 = 5 marta.
Mikroskop F₁ = 1 cm, F₂ = 5 cm, l = 20 cm: K ≈ 20·25/(1·5) = 100.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: lupa orqali gazeta bosmasini yoki tuz kristalini ko‘ring. Lupani ko‘zingizga yaqinroq yoki uzoqroq tutganda tasvir qanday o‘zgaradi? Qaysi masofada eng aniq? Lupa fokus masofasini taxminan (uzoq deraza tasviri qog‘ozda) o‘lchang va K = 25/F ni baholang.

Mashq
1
Lupada buyum qayerda turishi kerak va tasvir qanday?
2
F = 1,25 cm bo‘lgan lupaning kattalashtirishi necha marta (D₀ = 25 cm)?
3
Teleskopda Fob = 120 cm, Fok = 3 cm. K ni toping.
4
Fotoapparat obyektivi qanday tasvir hosil qiladi va nega raqamli kamerada pikselning ahamiyati katta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFoydadan bog‘chaga hadyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →