ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Birinchi qonun masalalari va ikkinchi qonun

Darslar 24–25 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
24

Masalalar yechish

Darslik: 70–71-betlar
MaqsadTermodinamikaning birinchi qonunini izojarayonlarda masalalar yechishda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
Q, ΔU va A ishoralari · signs of Q, ΔU and Abir atomli gaz · monatomic gasizobarik issiqlik · isobaric heatholat funksiyasi · function of state
Tushuntirish

Masalalarda avval jarayon turini aniqlang va Q = ΔU + A ni shu jarayonga moslang. Izoxorik: A = 0, Q = ΔU = (3/2)νRΔT. Izotermik: ΔU = 0, Q = A. Adiabatik: Q = 0, ΔU = –A. Izobarik bir atomli gaz uchun: A = pΔV = νRΔT, ΔU = (3/2)pΔV, Q = (5/2)pΔV, shuning uchun A = 0,4Q va ΔU = 0,6Q. Ishoralar: gaz issiqlik olsa Q > 0, bersa Q < 0; gaz kengaysa A > 0, siqilsa A < 0; gaz isisa ΔU > 0. Ichki energiyaning o‘zgarishi faqat boshlang‘ich va oxirgi holatga bog‘liq, qaysi yo‘l bilan o‘tilganiga emas, lekin Q va A yo‘lga bog‘liq. Birliklarni SI da yozing va natijaning ishorasini tekshiring.

JarayonAΔUQ
izoxorik0(3/2)νRΔTΔU
izotermikQ0A
izobarikpΔV(3/2)pΔV(5/2)pΔV
adiabatik−ΔU−A0
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ yonbag‘ridan 1 km ko‘tarilayotgan quruq havo hech kimga issiqlik bermasa ham (Q = 0) taxminan 10 K ga soviydi. Havo kengayib, atrofdagi havoni itarishda ish bajaradi, birinchi qonunga ko‘ra ΔU = –A, shuning uchun harorati pasayadi. Tog‘larning yuqorisi sovuq bo‘lishining sabablaridan biri shu.

Kim ishlatadi

Meteorologlar ko‘tarilayotgan havoning qanchalik sovishini va bulut qayerda hosil bo‘lishini hisoblaydi, planerchi uchuvchilar ko‘tarilayotgan issiq havo oqimini qidiradi, gaz isitgichlarini loyihalovchi muhandislar esa gazni isitishga qancha energiya kerakligini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi gazli narsalarni ikki guruhga ajrating: hajmi o‘zgarmaydiganlar (yopiq qopqoqli idish) va hajmi o‘zgaradiganlar (shar, qo‘l nasosi). Har guruhdan uchtadan misol yozing.

Namunalar
010002000300040005000500030002000QΔUAE, J
Bir atomli gaz 100 kPa bosimda izobarik ravishda 0,02 m³ ga kengaydi: A = pΔV = 2000 J; ΔU = 1,5·2000 = 3000 J; Q = ΔU + A = 5000 J.
Po‘lat ballondagi 2 mol bir atomli gaz 30 K ga qizdirildi (izoxorik): A = 0, Q = ΔU = 1,5·2·8,31·30 ≈ 748 J.
Sinfda faoliyat

«Q, ΔU, A» jadvali: doskada 4 qator (izotermik, izobarik, izoxorik, adiabatik) va uch ustun; guruhlar har bir katakchaga «+», «–», «0» belgilarini kengayish va qizish holatlari uchun qo‘yadi. Keyin boshqa guruh bilan tekshiring.

Mashq
1
Bir atomli gaz izobarik kengayishda 600 J ish bajardi. Unga berilgan Q necha J?
2
Germetik idishdagi 4 mol bir atomli gaz 50 K ga sovitildi. Gaz qancha issiqlik bergan (taxminan)?
3
Gaz izotermik siqilmoqda: A = –300 J. Q qancha va u qaysi yo‘nalishda?
4
G‘ildirak shinasidan havo chiqarilganda ventil sovib ketadi. Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →