Masalalar yechish
Masalalarda avval jarayon turini aniqlang va Q = ΔU + A ni shu jarayonga moslang. Izoxorik: A = 0, Q = ΔU = (3/2)νRΔT. Izotermik: ΔU = 0, Q = A. Adiabatik: Q = 0, ΔU = –A. Izobarik bir atomli gaz uchun: A = pΔV = νRΔT, ΔU = (3/2)pΔV, Q = (5/2)pΔV, shuning uchun A = 0,4Q va ΔU = 0,6Q. Ishoralar: gaz issiqlik olsa Q > 0, bersa Q < 0; gaz kengaysa A > 0, siqilsa A < 0; gaz isisa ΔU > 0. Ichki energiyaning o‘zgarishi faqat boshlang‘ich va oxirgi holatga bog‘liq, qaysi yo‘l bilan o‘tilganiga emas, lekin Q va A yo‘lga bog‘liq. Birliklarni SI da yozing va natijaning ishorasini tekshiring.
| Jarayon | A | ΔU | Q |
|---|---|---|---|
| izoxorik | 0 | (3/2)νRΔT | ΔU |
| izotermik | Q | 0 | A |
| izobarik | pΔV | (3/2)pΔV | (5/2)pΔV |
| adiabatik | −ΔU | −A | 0 |
Tog‘ yonbag‘ridan 1 km ko‘tarilayotgan quruq havo hech kimga issiqlik bermasa ham (Q = 0) taxminan 10 K ga soviydi. Havo kengayib, atrofdagi havoni itarishda ish bajaradi, birinchi qonunga ko‘ra ΔU = –A, shuning uchun harorati pasayadi. Tog‘larning yuqorisi sovuq bo‘lishining sabablaridan biri shu.
Meteorologlar ko‘tarilayotgan havoning qanchalik sovishini va bulut qayerda hosil bo‘lishini hisoblaydi, planerchi uchuvchilar ko‘tarilayotgan issiq havo oqimini qidiradi, gaz isitgichlarini loyihalovchi muhandislar esa gazni isitishga qancha energiya kerakligini hisoblaydi.
Uydagi gazli narsalarni ikki guruhga ajrating: hajmi o‘zgarmaydiganlar (yopiq qopqoqli idish) va hajmi o‘zgaradiganlar (shar, qo‘l nasosi). Har guruhdan uchtadan misol yozing.
«Q, ΔU, A» jadvali: doskada 4 qator (izotermik, izobarik, izoxorik, adiabatik) va uch ustun; guruhlar har bir katakchaga «+», «–», «0» belgilarini kengayish va qizish holatlari uchun qo‘yadi. Keyin boshqa guruh bilan tekshiring.