☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik miqdori

Darslar 18–19 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
18

Issiqlik miqdori

Darslik: 55–59-betlar
MaqsadIssiqlik uzatish va issiqlik miqdori; solishtirma issiqlik sig‘imi; Q = cmΔt formulasi; issiqlik balansi tenglamasi.
Yangi so‘zlar
issiqlik miqdori · quantity of heatsolishtirma issiqlik sig‘imi · specific heat capacityissiqlik balansi tenglamasi · heat-balance equationkalorimetr · calorimeter
Tushuntirish

Ish bajarmasdan bir jismdan boshqasiga energiya o‘tishi issiqlik uzatish deyiladi; bunda jism olgan yoki yo‘qotgan ichki energiya issiqlik miqdori Q deb ataladi (birligi joul, 1 kal ≈ 4,19 J). Massasi m bo‘lgan jism temperaturasini t₁ dan t₂ gacha o‘zgartirish uchun Q = cm(t₂ – t₁) kerak, bunda c – moddaning solishtirma issiqlik sig‘imi: massasi 1 kg moddaning temperaturasini 1 K ga o‘zgartirish uchun zarur issiqlik miqdori, birligi J/(kg·K). Suv uchun c = 4200 J/(kg·K), alyuminiy 890, po‘lat 460, mis 390, qo‘rg‘oshin 130. Isiganda Q > 0, soviganda Q < 0. Yopiq sistemada issiqlik almashuvi bo‘lsa, issiqroq jismlar bergan issiqlik miqdorlari yig‘indisi sovuqroq jismlar olgan issiqlik miqdorlari yig‘indisiga teng (issiqlik balansi tenglamasi); bu energiyaning saqlanish qonuni. Kalorimetr issiqlik miqdorini o‘lchaydigan, issiqlik almashinuvini kamaytiradigan idish.

Namunalar
2 kg suvni 20 °C dan 70 °C gacha qizdirish uchun: Q = cmΔt = 4200·2·50 = 420 000 J = 420 kJ.
300 g 20 °C li suvga 100 g 80 °C li suv qo‘shildi. Balans: c·0,3·(t – 20) = c·0,1·(80 – t) → 3(t – 20) = 80 – t → 4t = 140 → t = 35 °C. (Idish va atrof hisobga olinmadi.)
Sinfda faoliyat

Uyda o‘qituvchi/kattalar nazoratida: bir xil massali sovuq suv va yog‘ (o‘simlik moyi) ni quyosh nuri tushgan joyda yoki iliq xonada bir xil vaqt qoldirib, termometr bilan qaysi biri ko‘proq qizishini solishtiring. Qaynoq suv, plita yoki olov bilan ishlamang; natijani c bilan bog‘lang.

Mashq
1
Solishtirma issiqlik sig‘imi nima? «Suvning c = 4200 J/(kg·K)» nimani bildiradi?
2
0,5 kg alyuminiy (c = 890 J/(kg·K)) 20 °C dan 40 °C gacha isitiladi. Q necha J?
3
2 kg jism 100 °C dan 60 °C gacha sovib, 36 800 J issiqlik berdi. c ni toping (J/(kg·K)).
4
Nega dengiz bo‘yida iqlim ichkarida dagidan yumshoqroq?