Issiqlik miqdori
Ish bajarmasdan bir jismdan boshqasiga energiya o‘tishi issiqlik uzatish deyiladi; bunda jism olgan yoki yo‘qotgan ichki energiya issiqlik miqdori Q deb ataladi (birligi joul, 1 kal ≈ 4,19 J). Massasi m bo‘lgan jism temperaturasini t₁ dan t₂ gacha o‘zgartirish uchun Q = cm(t₂ – t₁) kerak, bunda c – moddaning solishtirma issiqlik sig‘imi: massasi 1 kg moddaning temperaturasini 1 K ga o‘zgartirish uchun zarur issiqlik miqdori, birligi J/(kg·K). Suv uchun c = 4200 J/(kg·K), alyuminiy 890, po‘lat 460, mis 390, qo‘rg‘oshin 130. Isiganda Q > 0, soviganda Q < 0. Yopiq sistemada issiqlik almashuvi bo‘lsa, issiqroq jismlar bergan issiqlik miqdorlari yig‘indisi sovuqroq jismlar olgan issiqlik miqdorlari yig‘indisiga teng (issiqlik balansi tenglamasi); bu energiyaning saqlanish qonuni. Kalorimetr issiqlik miqdorini o‘lchaydigan, issiqlik almashinuvini kamaytiradigan idish.
| Modda | c, J/(kg·K) |
|---|---|
| suv | 4200 |
| alyuminiy | 890 |
| po‘lat | 460 |
| mis | 390 |
| qo‘rg‘oshin | 130 |
1 kg suv solingan issiq suv grelkasi tun davomida 60 °C dan 20 °C gacha soviydi va Q = cmΔt = 4200 · 1 · 40 = 168 000 J issiqlik beradi. Bu to‘shakni bir necha soat iliq tutishga yetadi.
Meteorologlar dengiz bo‘yi iqlimi va briz shamollarini shu bilan tushuntiradi, quruvchilar issiqlikni yaxshi saqlaydigan devor materialini tanlaydi, oshpazlar idish materialiga qarab isitish vaqtini rejalaydi.
Bir xil ikkita yopiq plastik shishaning birini bo‘sh, birini suvga to‘la qilib, yarim soat quyoshda qoldiring; so‘ng qo‘lingizning orqa tomoni bilan qaysi biri issiqroq ekanini tekshiring.
Uyda o‘qituvchi/kattalar nazoratida: bir xil massali sovuq suv va yog‘ (o‘simlik moyi) ni quyosh nuri tushgan joyda yoki iliq xonada bir xil vaqt qoldirib, termometr bilan qaysi biri ko‘proq qizishini solishtiring. Qaynoq suv, plita yoki olov bilan ishlamang; natijani c bilan bog‘lang.