☰ Mundarija · Fizika

Optik asboblar masalalari va geliotexnika

Darslar 60–61 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
60

Masalalar yechish

Darslik: 156–157-betlar
MaqsadOptik asboblar va ko‘zga oid masalalarni yechish: fotoapparat, lupa, mikroskop, ko‘zoynak optik kuchi.
Yangi so‘zlar
ko‘rish burchagi · viewing angleeng yaxshi ko‘rish masofasi D₀ · best viewing distance D₀ko‘zoynak optik kuchi · spectacle optical powermikroskop kattalashtirishi · microscope magnification
Tushuntirish

Fotoapparat masalasida Γ = h/H, d = F(1 + Γ)/Γ formulalaridan foydalaning va masofalarni metrga o‘tkazing. Lupa uchun K = D₀/F, D₀ = 25 cm = 0,25 m. Mikroskop uchun K ≈ l·D₀/(F₁F₂) (hammasi bir xil birlikda, odatda santimetrda). Ko‘zoynak masalasida ko‘z ko‘zoynaksiz eng yaxshi a masofada ko‘radi, ko‘zoynak bilan esa buyumni normal masofa d₀ = 25 cm da ko‘rish kerak. Ko‘zoynak linzasi buyumdan d₀ masofadagi nuqtaning mavhum tasvirini a masofada hosil qilishi kerak, shuning uchun D = 1/d₀ – 1/a. Yaqindan ko‘rarlikda a < d₀ va D < 0 (botiq linza); uzoqdan ko‘rarlikda a > d₀ va D > 0 (qavariq linza). Natijada D ning ishorasini ko‘zoynak turi bilan solishtirib tekshiring.

Namunalar
Fotoapparat F = 8 cm; 1,8 m bo‘yli odamning tasviri 12 mm: Γ = 0,012/1,8 = 1/150; d = 0,08·(151/150)·150 ≈ 12 m.
Kitobni ko‘zoynaksiz 10 cm dan o‘qiydigan odam uchun: D = 1/0,25 – 1/0,10 = 4 – 10 = –6 dptr (botiq linza).
Sinfda faoliyat

Mikroskop uchun: F₁ = 0,4 cm, F₂ = 5 cm, l = 16 cm bo‘lsin. K ni hisoblang (D₀ = 25 cm) va maktab laboratoriyasidagi mikroskop yozuvlari (×40, ×100, ×400) bilan solishtiring. Mikroskopni o‘qituvchi ko‘rsatganidek ishlating; oynani Quyoshga qaratmang.

Mashq
1
Lupa 6,25 marta kattalashtiradi. Uning fokus masofasi necha cm (D₀ = 25 cm)?
2
Mikroskop: F₁ = 0,5 cm, F₂ = 4 cm, l = 18 cm. K ni toping (D₀ = 25 cm).
3
Kitobni ko‘zoynaksiz faqat 1/6 m ≈ 16,7 cm dan o‘qiy oladigan odam uchun ko‘zoynak optik kuchi? (d₀ = 25 cm)
4
Nima uchun yaqindan ko‘rarlikda D manfiy, uzoqdan ko‘rarlikda musbat?