Gaz molekulalarining harakat tezligi
Molekulaning o‘rtacha kinetik energiyasi ikki xil yoziladi: m₀v²/2 va (3/2)kT. Ularni tenglashtirsak, v² = 3kT/m₀, ya’ni v = √(3kT/m₀) hosil bo‘ladi. M = m₀NA va R = kN_A (R = 8,31 J/(mol·K)) ekanini hisobga olsak, v = √(3RT/M). Demak, tezlik T ning kvadrat ildiziga to‘g‘ri, molyar massaning kvadrat ildiziga teskari proporsional: bir xil temperaturada yengil molekula (H₂) og‘ir molekula (O₂)dan tezroq harakatlanadi. Hamma molekulalar bir xil tezlikka ega emas: 1859-yilda J. Maksvell molekulalarning tezliklar bo‘yicha taqsimotini nazariy topdi; eng ko‘p molekulalarga xos tezlik (eng ehtimoliy tezlik) o‘rtacha kvadratik tezlikdan biroz kichik bo‘ladi. 1920-yilda O. Shtern ikkita aylanuvchi silindr bilan kumush atomlari tezligini tajribada o‘lchadi va nazariyani tasdiqladi: atomlar silindr devorida kengaygan izni qoldirgan, bu iz taqsimot shakliga o‘xshash edi.
Dalada do‘stingiz baqirsa, tovush sizga taxminan 340 m/s tezlikda keladi. Bu tasodif emas: tovushni havo molekulalari uzatadi, ularning o‘rtacha kvadratik tezligi esa xona haroratida taxminan 500 m/s, ya’ni tovush tezligidan taxminan bir yarim marta katta.
Vakuum muhandislari gaz qanchalik tez chiqib ketishini hisoblaydi, akustik muhandislar tovushning haroratga qarab tezligini hisobga oladi, massa-spektrometr operatorlari zarralarni tezligi bo‘yicha ajratadi.
Momaqaldiroq paytida uyda, derazadan uzoqroqda turib, chaqmoq chaqnashi bilan gurillash orasidagi sekundlarni sanang: har 3 s taxminan 1 km masofaga to‘g‘ri keladi (340 · 3 ≈ 1000 m).
Qog‘oz doira (diametri taxminan 10 cm) va ip bilan kichik «Shtern modeli»: doirani aylantirib, markazdan qalam bilan tekis chiziq chizish kerak bo‘lsa, chiziq qanday egrilanishini kuzating. Tez aylantirishda nima bo‘ladi? Faqat qog‘oz, ip va qalam; o‘tkir asboblar yo‘q, aylantirish o‘rtacha tezlikda.