ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Suyuqlikning sirt tarangligi va kapillyar hodisalar

Darslar 34–35 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
34

Suyuqlikning xossalari

Darslik: 94–96-betlar
MaqsadSuyuqlikning xossalari; sirt taranglik kuchi F = σl, sirt taranglik koeffitsiyenti σ va sirt energiyasi W = σS ni bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
sirt taranglik · surface tensionsirt taranglik koeffitsiyenti σ · surface tension coefficient σsirt energiyasi · surface energyoquvchanlik · fluidity
Tushuntirish

Suyuqlik o‘z hajmini saqlaydi, lekin shaklini saqlamaydi: u oquvchan va idish shaklini oladi. Suyuqlik ichidagi molekulaga har tomondan kuchlar ta’sir qilib, ular muvozanatlashadi; sirtdagi molekulaga esa faqat pastdan va yondan kuch ta’sir qilgani uchun u suyuqlik ichiga tortiladi. Shu sababli sirt taranglashadi va sirtni chegaralagan chiziqqa urinma bo‘ylab sirt taranglik kuchi F = σ·l ta’sir qiladi; σ – sirt taranglik koeffitsiyenti, σ = F/l, birligi N/m (20 °C da suv uchun 0,073 N/m, sovunli eritma 0,04, spirt 0,022 N/m). Sirt taranglik kuchi sirtni iloji boricha kichraytiradi, shuning uchun erkin tomchi va yomg‘ir tomchisi shar shaklida. Sirt molekulalarining ortiqcha potensial energiyasi sirt energiyasi W = σS, σ ni J/m² da ham o‘lchasa bo‘ladi. Tomizg‘ichdan tomchi uzilganda tomchi og‘irligi mg sirt taranglik kuchiga teng: mg = σ·l (l = πd).

havosuv
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Stakanni ustma-ust to‘ldirib quyilsa, suv chekkadan oshib turadi, lekin to‘kilmaydi. Suyuqlik sirti tortilgan elastik parda kabi harakat qiladi, chunki sirt qatlamidagi molekulalar bir-birini tortib turadi.

Kim ishlatadi

Printer ishlab chiquvchilar siyoh tomchilarining o‘lchamini nazorat qiladi, to‘qimachilik muhandislari suv o‘tkazmaydigan matolar yaratadi, farmatsevtlar esa tomchisi aniq o‘lchamli ko‘z tomchilarini tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakanni qoshiq bilan sekin to‘ldirib, suv chekkadan qancha ko‘tarilib to‘kilmay turishini kuzating. Oxirida tomchilab qo‘shing.

Namunalar
Diametri 3 cm bo‘lgan yupqa sim halqa suv sirtidan ko‘tarilmoqda. Sirt pardasi halqaga ikki tomondan (ichki va tashqi chiziq bo‘ylab) yopishgan, shuning uchun F = 2σπd = 2·0,073·3,14·0,03 ≈ 1,4·10⁻² N. Halqani uzib olish uchun shu kuch og‘irlikka qo‘shimcha kerak.
ΔSpardal
Suv sirti 20 cm² ga kengaysa, sirt energiyasi ortishi: ΔW = σΔS = 0,073·20·10⁻⁴ = 1,46·10⁻⁴ J ≈ 1,5·10⁻⁴ J.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (kattalar bilan): suv ustiga ehtiyotkorlik bilan kichik qog‘oz qirqim yoki yengil metall tangacha qo‘yib, so‘ng qirqimni sovun eritmasi tomizilgan cho‘p bilan qimirlating. Sirt taranglik o‘zgarganda nima bo‘ladi? Igna bilan tajriba kattalar yordamida o‘tkaziladi; o‘tkir narsalar bilan yolg‘iz ishlamang. Plastilin sharcha ishlatish ham mumkin.

Mashq
1
Nima uchun suyuqlik sirti taranglashgan bo‘ladi?
2
Ichki diametri 1,5 mm bo‘lgan tomizg‘ichdan uzilayotgan suv tomchisining massasini baholang (σ = 0,073 N/m, g = 10 m/s², π ≈ 3,14).
3
σ ning ikkita birligini ayting va ularning bog‘liqligini tushuntiring.
4
Nima uchun yomg‘ir tomchisi va kosmik kemadagi suv tomchisi shar shaklida?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →