ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Sirt taranglik masalalari va laboratoriya ishi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
36

Masalalar yechish

Darslik: 100–102-betlar
MaqsadSirt taranglik va kapillyar hodisalarga oid masalalarni yechish: F = σl, W = σS, h = 2σ/(ρgr).
Yangi so‘zlar
sirt qatlam · surface layersovun pufagi · soap bubbletomchi og‘irligi · drop weightikki tomonlama plyonka · two-sided film
Tushuntirish

Bu mavzuda uchta formulani bir-biriga bog‘laymiz: sirt taranglik kuchi F = σl, sirt energiyasi W = σS va kapillyar balandligi h = 2σ/(ρgr). Avval qaysi sirt haqida gap ketayotganini aniqlang: sovun pufagi va sovunli plyonkaning ikki sirti bor (tashqi va ichki), shuning uchun kuch va energiya 2 ga ko‘paytiriladi. Keyin kerakli kattaliklarni SI ga o‘tkazing: cm va mm ni metrga, g ni kilogrammga. Tomchi uzilayotganda mg = σ·πd, bundan tomchi massasi, so‘ng tomchilar soni N = M/m topiladi. Pufak kengayganda energiya o‘zgarishi ΔW = 2σ·4π(R₂² – R₁²) bo‘ladi. Oxirida javobning mantiqiyligini tekshiring: ingichka naychada balandlik katta, sovunli eritmada σ suvnikidan kichik.

KattalikFormula
kuchF = σl
sirt energiyasiW = σS
kapillyar balandligih = 2σ / (ρ · g · r)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chodirning suv o‘tkazmaydigan matosida mayda teshikchalar bo‘lsa ham, yomg‘ir sizib o‘tmaydi. Teshikchalar radiusi taxminan 0,05 mm bo‘lsa, ustidagi suv qatlami h = 2σ/(ρgr) = 2 · 0,073 / (1000 · 10 · 5·10⁻⁵) ≈ 0,3 m ga yetmaguncha suv teshikdan o‘tolmaydi, bu esa chodir ustidagi yomg‘ir suvidan ancha chuqur.

Kim ishlatadi

Chodir va yomg‘irpo‘sh tikuvchilar mayda g‘ovakli va suv itaruvchi qoplamali matolarni tanlaydi, to‘qimachilik kimyogarlari tomchi matoda qanday turishini sinaydi, tom yopuvchi muhandislar esa suvning tor tirqishlardan o‘tishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Mayda to‘r yoki yupqa mato bo‘lsa, suv to‘la stakan og‘zini u bilan yoping, rezinka bilan mahkamlang va lagan yoki rakovina ustida kattalar bilan birga stakanni ag‘daring: suv ushlanib turadimi?

Namunalar
Spirt (σ = 0,022 N/m, ρ = 800 kg/m³) radiusi 0,5 mm kapillyarda: h = 2·0,022/(800·10·0,0005) = 0,011 m = 11 mm.
R2 sirt
Radiusi 2 cm bo‘lgan sovun pufagi (σ = 0,04 N/m, ikki sirt): W = 2σ·4πR² = 2·0,04·4·3,14·0,0004 ≈ 4,0·10⁻⁴ J.
Sinfda faoliyat

Hisoblash mashqi: ichki diametri 2 mm bo‘lgan tomizg‘ichdan 10 g suv tomizilsa, taxminan nechta tomchi hosil bo‘ladi? Avval bir tomchi massasini toping. So‘ng tomizg‘ich bilan kattalar yordamida 5 ta tomchining massasini tarozida o‘lchab, hisobingiz bilan solishtiring.

Mashq
1
Nima uchun sovun pufagining energiyasini hisoblashda 2 ga ko‘paytiriladi?
2
Sovunli plyonka (σ = 0,04 N/m) ramkaning 6 cm uzunlikdagi harakatlanuvchi tomonini tortadi. Kuchni toping.
3
Radiusi 3 cm bo‘lgan sovun pufagini (σ = 0,04 N/m) hosil qilish uchun sirt taranglikka qarshi kamida qancha ish bajarish kerak?
4
Spirtli kapillyarda balandlik suvdagiga qaraganda nega kichik (radius bir xil)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →