☰ Mundarija · Fizika

Sirt taranglik masalalari va laboratoriya ishi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
36

Masalalar yechish

Darslik: 100–102-betlar
MaqsadSirt taranglik va kapillyar hodisalarga oid masalalarni yechish: F = σl, W = σS, h = 2σ/(ρgr).
Yangi so‘zlar
sirt qatlam · surface layersovun pufagi · soap bubbletomchi og‘irligi · drop weightikki tomonlama plyonka · two-sided film
Tushuntirish

Bu mavzuda uchta formulani bir-biriga bog‘laymiz: sirt taranglik kuchi F = σl, sirt energiyasi W = σS va kapillyar balandligi h = 2σ/(ρgr). Avval qaysi sirt haqida gap ketayotganini aniqlang: sovun pufagi va sovunli plyonkaning ikki sirti bor (tashqi va ichki), shuning uchun kuch va energiya 2 ga ko‘paytiriladi. Keyin kerakli kattaliklarni SI ga o‘tkazing: cm va mm ni metrga, g ni kilogrammga. Tomchi uzilayotganda mg = σ·πd, bundan tomchi massasi, so‘ng tomchilar soni N = M/m topiladi. Pufak kengayganda energiya o‘zgarishi ΔW = 2σ·4π(R₂² – R₁²) bo‘ladi. Oxirida javobning mantiqiyligini tekshiring: ingichka naychada balandlik katta, sovunli eritmada σ suvnikidan kichik.

Namunalar
Spirt (σ = 0,022 N/m, ρ = 800 kg/m³) radiusi 0,5 mm kapillyarda: h = 2·0,022/(800·10·0,0005) = 0,011 m = 11 mm.
Radiusi 2 cm bo‘lgan sovun pufagi (σ = 0,04 N/m, ikki sirt): W = 2σ·4πR² = 2·0,04·4·3,14·0,0004 ≈ 4,0·10⁻⁴ J.
Sinfda faoliyat

Hisoblash mashqi: ichki diametri 2 mm bo‘lgan tomizg‘ichdan 10 g suv tomizilsa, taxminan nechta tomchi hosil bo‘ladi? Avval bir tomchi massasini toping. So‘ng tomizg‘ich bilan kattalar yordamida 5 ta tomchining massasini tarozida o‘lchab, hisobingiz bilan solishtiring.

Mashq
1
Nima uchun sovun pufagining energiyasini hisoblashda 2 ga ko‘paytiriladi?
2
Sovunli plyonka (σ = 0,04 N/m) ramkaning 6 cm uzunlikdagi harakatlanuvchi tomonini tortadi. Kuchni toping.
3
Radiusi 3 cm bo‘lgan sovun pufagini (σ = 0,04 N/m) hosil qilish uchun sirt taranglikka qarshi kamida qancha ish bajarish kerak?
4
Spirtli kapillyarda balandlik suvdagiga qaraganda nega kichik (radius bir xil)?