☰ Mundarija · Fizika

I bobni takrorlash

Darslar 15 · 1 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

I bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 44–49-betlar
MaqsadI bobning asosiy tushuncha va formulalarini umumlashtirish; test va hisoblash topshiriqlarini yechishga tayyorlanish.
Yangi so‘zlar
izojarayonlar · isoprocessesAvogadro doimiysi · Avogadro constantholat tenglamasi · equation of stateo‘rtacha kvadratik tezlik · root-mean-square speed
Tushuntirish

Bobning asosi – MKN: moddalar zarralardan iborat, zarralar tartibsiz harakat qiladi va o‘zaro ta’sirlashadi (Broun harakati, diffuziya dalil). Miqdoriy kattaliklar: ν = N/N_A = m/M, N_A = 6,02·10²³ mol⁻¹, M = m₀N_A, n = N/V. Ideal gaz: p = (1/3)nm₀v² = (2/3)nE_k; E_k = (3/2)kT; p = nkT; v = √(3RT/M); R = kN_A = 8,31 J/(mol·K); T = t + 273. Holat tenglamasi pV = (m/M)RT, massa doimiy bo‘lsa p₁V₁/T₁ = p₂V₂/T₂. Izojarayonlar: izotermik (T = const) pV = const; izobarik (p = const) V/T = const; izoxorik (V = const) p/T = const. Testlarda avval jarayon turini aniqlang, so‘ng nisbatlar bilan ishlang: ko‘pincha sonlar kerak bo‘lmay, «necha marta o‘zgaradi» deb so‘raladi.

Namunalar
Test: ideal gazning temperaturasi 2 marta ortdi, hajmi 2 marta kamaydi (massa doimiy). Bosim? p ∝ T/V = 2/(1/2) = 4: bosim 4 marta ortadi.
2 g geliy (M = 4 g/mol): ν = 2/4 = 0,5 mol; atomlar soni N = νN_A = 0,5·6,02·10²³ ≈ 3·10²³. Geliy bir atomli bo‘lgani uchun molekula soni atomlar soniga teng.
Sinfda faoliyat

Bob bo‘yicha «xarita»: guruhlar katta qog‘ozda MKN – ideal gaz – holat tenglamasi – izojarayonlar tushunchalarini strelkalar bilan bog‘laydi va har biriga bitta formula yozadi. So‘ng guruhlar bir-birining xaritasini tekshiradi.

Mashq
1
Berk idishdagi gaz qizdirilmoqda. Bu qaysi izojarayon va qaysi qonun qo‘llanadi?
2
Gaz temperaturasi 2 marta ortdi, hajmi 3 marta ortdi (massa doimiy). Bosim qanday o‘zgardi?
3
88 g karbonat angidrid CO₂ (M = 44 g/mol) da necha mol bor?
4
Nega idish devoriga gaz bosimi ko‘p molekulaning urilishi tufayli hosil bo‘ladi va u devor bo‘ylab deyarli bir xil?