ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

I bobni takrorlash

Darslar 15 · 1 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
15

I bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 44–49-betlar
MaqsadI bobning asosiy tushuncha va formulalarini umumlashtirish; test va hisoblash topshiriqlarini yechishga tayyorlanish.
Yangi so‘zlar
izojarayonlar · isoprocessesAvogadro doimiysi · Avogadro constantholat tenglamasi · equation of stateo‘rtacha kvadratik tezlik · root-mean-square speed
Tushuntirish

Bobning asosi – MKN: moddalar zarralardan iborat, zarralar tartibsiz harakat qiladi va o‘zaro ta’sirlashadi (Broun harakati, diffuziya dalil). Miqdoriy kattaliklar: ν = N/N_A = m/M, NA = 6,02·10²³ mol⁻¹, M = m₀NA, n = N/V. Ideal gaz: p = (1/3)nm₀v² = (2/3)nE_k; Ek = (3/2)kT; p = nkT; v = √(3RT/M); R = kN_A = 8,31 J/(mol·K); T = t + 273. Holat tenglamasi pV = (m/M)RT, massa doimiy bo‘lsa p₁V₁/T₁ = p₂V₂/T₂. Izojarayonlar: izotermik (T = const) pV = const; izobarik (p = const) V/T = const; izoxorik (V = const) p/T = const. Testlarda avval jarayon turini aniqlang, so‘ng nisbatlar bilan ishlang: ko‘pincha sonlar kerak bo‘lmay, «necha marta o‘zgaradi» deb so‘raladi.

DoimiyQiymati
Nₐ6,02·10²³ mol⁻¹
k1,38·10⁻²³ J/K
R8,31 J/(mol·K)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Imtihon oldidan o‘quvchi uchala izojarayon qonuni pV/T = const tenglamasidan kelib chiqishini payqaydi: bittasini o‘zgarmas qilsangiz, tegishli qonun hosil bo‘ladi. Bunday ichki bog‘lanishni topish ko‘p formulani yodlashdan ko‘ra yengil va ishonchli.

Kim ishlatadi

Muhandislar va olimlar ko‘p qoidalarni bitta umumiy qonunga keltirib, xatoni tekshiradi; o‘qituvchilar mavzuni tushuntirishda shu usuldan foydalanadi; dasturchilar fizik modellarni bitta tenglama asosida yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunlik hayotingizdagi bitta gazli narsani (to‘p, shisha, shina) tanlang va unda p, V, T dan qaysi biri o‘zgarishini, qaysi biri deyarli o‘zgarmasligini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
Test: ideal gazning temperaturasi 2 marta ortdi, hajmi 2 marta kamaydi (massa doimiy). Bosim? p ∝ T/V = 2/(1/2) = 4: bosim 4 marta ortadi.
2 g geliy (M = 4 g/mol): ν = 2/4 = 0,5 mol; atomlar soni N = νN_A = 0,5·6,02·10²³ ≈ 3·10²³. Geliy bir atomli bo‘lgani uchun molekula soni atomlar soniga teng.
Sinfda faoliyat

Bob bo‘yicha «xarita»: guruhlar katta qog‘ozda MKN – ideal gaz – holat tenglamasi – izojarayonlar tushunchalarini strelkalar bilan bog‘laydi va har biriga bitta formula yozadi. So‘ng guruhlar bir-birining xaritasini tekshiradi.

Mashq
1
Berk idishdagi gaz qizdirilmoqda. Bu qaysi izojarayon va qaysi qonun qo‘llanadi?
2
Gaz temperaturasi 2 marta ortdi, hajmi 3 marta ortdi (massa doimiy). Bosim qanday o‘zgardi?
3
88 g karbonat angidrid CO₂ (M = 44 g/mol) da necha mol bor?
4
Nega idish devoriga gaz bosimi ko‘p molekulaning urilishi tufayli hosil bo‘ladi va u devor bo‘ylab deyarli bir xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →