ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Olamning yagona fizik manzarasi va fizika taraqqiyoti

Darslar 63–64 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
63

Olamning yagona fizik manzarasi

Darslik: 164–165-betlar
MaqsadOlamning mexanik va elektromagnit manzaralari, kvant tasavvurlari va olamning yagona fizik manzarasi qanday shakllanganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
olamning mexanik manzarasi · mechanical picture of the worldelektromagnit maydon · electromagnetic fieldkorpuskulyar-to‘lqin dualizmi · wave–particle dualityfundamental o‘zaro ta’sir · fundamental interaction
Tushuntirish

Fizika fan sifatida Galiley (1564–1642) tajribaga tayanib inersiya va nisbiylik prinsipini o‘rganishidan boshlangan; Nyuton (1643–1727) mexanika va butun olam tortishish qonunini yaratdi. Shu asosda olamning mexanik manzarasi shakllandi: materiya zarralardan tashkil topgan modda, hamma harakat mexanik harakatga keltiriladi, fazo va vaqt absolyut, o‘zaro ta’sir bir lahzada uzatiladi, har bir oqibatning sababi bor. XIX asrda Faradey elektromagnit maydon tushunchasini kiritdi, Maksvell elektromagnit maydon nazariyasini yaratdi va yorug‘lik elektromagnit to‘lqin ekanini ko‘rsatdi; shunday qilib materiya modda ko‘rinishida ham, maydon ko‘rinishida ham mavjud, o‘zaro ta’sir chekli tezlik bilan tarqaladi. XX asr boshida Plank va Eynshteyn nurlanish porsiyalar – kvantlardan iborat ekanini, de Broyl esa zarralarning to‘lqin xossasi borligini ko‘rsatdi: korpuskulyar-to‘lqin dualizmi barcha materiyaga xos. Eynshteynning nisbiylik nazariyasi fazo va vaqtning absolyutligini rad etdi. Hozir to‘rt fundamental o‘zaro ta’sir ma’lum: gravitatsion, elektromagnit, kuchli va kuchsiz.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyosh batareyasi bilan ishlaydigan ko‘cha chiroqlarida fizikaning uch manzarasi birga ko‘rinadi: shamolga bardosh beradigan ustun mexanika qonunlariga, simlardagi tok elektromagnit nazariyaga, yorug‘likni tokka aylantiradigan quyosh elementi esa kvant fizikasiga tayanadi. Demak, bitta oddiy buyum fizikaning birligini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Elektronika muhandislari uchala sohadan birgalikda foydalanadi, tibbiyot fiziklari tomografiya apparatlarida elektromagnit va kvant g‘oyalarini qo‘llaydi, fan tarixchilari g‘oyalar qanday birlashganini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

To‘pni polda dumalatib to‘xtaguncha kuzating va xonadagi yonib turgan lampaga qarang. Har birini qaysi manzara (mexanik, elektromagnit yoki kvant) bilan tushuntirishni yozing.

Namunalar
Nyuton mexanikasi kundalik tezliklarda juda aniq ishlaydi, ammo yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda nisbiylik nazariyasi kerak bo‘ladi.
Yorug‘lik interferensiyada to‘lqinday, fotoeffektda zarra (foton)day o‘zini tutadi – bu korpuskulyar-to‘lqin dualizmining namunasi.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: «mexanik manzara» va «elektromagnit manzara» ustunlari bo‘yicha materiya, harakat, o‘zaro ta’sir tezligi, asosiy olim nomlari. So‘ng uchinchi ustun «kvant tasavvurlari» qo‘shib, yangi g‘oyalarni yozing.

Mashq
1
Olamning mexanik manzarasida fazo va vaqt qanday qaralgan?
2
Faradey va Maksvellning fandagi o‘rni nimada?
3
Nima uchun Nyuton nazariyasidagi bir lahzali ta’sir keyinchalik rad etildi?
4
Fundamental o‘zaro ta’sirlar nechta va qaysilar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYil yakuni va yoz rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →