ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Izobarik va izoxorik jarayonlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
11

Izobarik jarayon

Darslik: 35–36-betlar
MaqsadIzobarik jarayon va Gey-Lyussak qonunini bilish va qo‘llash; izobarani tavsiflash.
Yangi so‘zlar
izobarik jarayon · isobaric processGey-Lyussak qonuni · Gay-Lussac lawizobara · isobaro‘zgarmas bosim · constant pressure
Tushuntirish

Gazning massasi va bosimi o‘zgarmaganda uning holat o‘zgarishi izobarik jarayon deyiladi («baros» – bosim). Holat tenglamasini p = const bo‘lgan ikki holat uchun yozib, hadma-had bo‘lsak, V₁/T₁ = V₂/T₂ ni olamiz. Bu 1802-yilda fransuz fizigi Gey-Lyussak tajribada topgan qonun: o‘zgarmas bosimda berilgan massali gaz hajmining absolyut temperaturaga nisbati o‘zgarmas, ya’ni V ∝ T. Demak, T ikki marta ortsa, hajm ham ikki marta ortadi. V–T grafikda izobara koordinata boshidan chiquvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ladi; bosim kattaroq bo‘lsa, izobaraning qiyaligi kichikroq va u temperatura o‘qiga yaqinroq yotadi, chunki shu T da hajm kichikroq. Erkin siljiy oladigan porshenli silindrdagi gazning isishi yoki issiq havo shari izobarik jarayonga misol.

T, KV, l1002003004005002468012
p100 kPa

T = 300 K · V = 2,5 l · ν = 0,1 mol

p = νRT/V = 100 kPa

p = const (izobarik): V/T = const

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq havoli sharning pastki qismi ochiq, ichidagi bosim tashqaridagidek. Tashqarida 300 K da havoning zichligi 1,2 kg/m³ bo‘lsa, ichidagi 360 K li havoniki 1,2 · 300/360 = 1,0 kg/m³. Har kub metrda 0,2 kg farq bor, 2000 m³ li sharda bu taxminan 400 kg ko‘tarish kuchi beradi.

Kim ishlatadi

Havo sharlari uchuvchilari isitish darajasini ko‘tarilish uchun boshqaradi, shamollatish muhandislari iliq havo yuqoriga ko‘tarilishini hisobga oladi, mo‘ri quruvchilar tortishni shu qonun bilan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Xonada polga yaqin va qo‘lingiz yetadigan eng baland joyda qo‘lingizning orqa tomoni bilan havo harorati farqini sezishga urinib ko‘ring; iliq havo odatda yuqorida bo‘ladi.

Namunalar
Porshen ostidagi 4 l gaz 7 °C da. Izobarik ravishda 147 °C gacha qizdirilsa (T₁ = 280 K, T₂ = 420 K): V₂ = V₁T₂/T₁ = 4·420/280 = 6 l.
8 l gaz 400 K da izobarik sovitilib, hajmi 5 l ga yetdi. T₂ = T₁V₂/V₁ = 400·5/8 = 250 K = –23 °C.
Sinfda faoliyat

Havo bilan to‘ldirilgan yumshoq sharni (puflangan, mahkam bog‘langan) xonadan sovutgichning sovuq qismiga (yoki ochiq eshik oldiga) qo‘ying va hajmi qanday o‘zgarishini kuzating, so‘ng xonaga qaytaring. Sharni issiq manbaga yaqin qo‘ymang va isitmang; kattalardan so‘rang.

Mashq
1
Gey-Lyussak qonunini ayting.
2
3 l gaz 27 °C dan 177 °C gacha izobarik isitildi. Oxirgi hajmni toping.
3
Izobara V–T grafikda qanday chiziq?
4
Nega ochiq usti porshenli idishdagi gaz isiganda porshen ko‘tariladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →