ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Havo namligi va psixrometr

Darslar 44–45 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
44

Atmosferadagi hodisalar

Darslik: 119–123-betlar
MaqsadHavoning absolyut va nisbiy namligi, shudring nuqtasi va atmosfera hodisalarini tushuntirish; φ = ρ/ρ₀·100 % ni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
absolyut namlik · absolute humiditynisbiy namlik φ · relative humidity φshudring nuqtasi · dew pointpsixrometr · psychrometer
Tushuntirish

Havodagi suv bug‘ining miqdori namlik bilan tavsiflanadi. Absolyut namlik ρ = m/V – 1 m³ havodagi suv bug‘i massasi (g/m³ yoki kg/m³). Nisbiy namlik φ = ρ/ρ₀·100 % – absolyut namlikning shu temperaturadagi to‘yingan bug‘ zichligi ρ₀ ga nisbati; u bug‘ bosimlari nisbati bilan ham ifodalanadi: φ = p/p₀·100 %. To‘yingan bug‘ zichligi temperaturaga bog‘liq (g/m³): 10 °C da 9,4; 15 °C da 12,8; 20 °C da 17,3; 25 °C da 23,0; 30 °C da 30,3. Havo sovitilganda bug‘ to‘yinadigan temperatura shudring nuqtasi deyiladi; undan pastda bug‘ kondensatsiyalanib shudring, tuman va bulut, harorat 0 °C dan past bo‘lsa qirov hosil bo‘ladi. Bulutdan yomg‘ir, qor yoki do‘l yog‘adi. Nisbiy namlikni psixrometr va gigrometr bilan o‘lchaymiz; qulay namlik taxminan 40–60 %.

t, °Cρ₀, g/m³510152025303551015202530350
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovuq tongda nafasingiz mayda bulutga aylanadi. Chiqarilgan havo iliq va 1 m³ da taxminan 40 g gacha suv bug‘i saqlay oladi, 5 °C li havo esa atigi taxminan 7 g/m³ saqlaydi. Ortiqcha bug‘, har kub metrda 30 g dan ortig‘i, shudring nuqtasidan pastga soviydi va mayda tomchilarga aylanadi.

Kim ishlatadi

Meteorologlar shudring va tuman ehtimolini namlik bo‘yicha bashorat qiladi, kutubxona va muzey xodimlari xonada namlikni nazorat qiladi, dehqonlar sovuq urishi xavfini namlikdan baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Salqin tongda va issiq kunduzi nafasingiz ko‘rinish-ko‘rinmasligini kuzating va qaysi paytda nima bo‘lganini yozib qo‘ying.

Namunalar
20 °C da 1 m³ havoda 8,65 g bug‘ bor: φ = 8,65/17,3·100 % = 50 %.
Havoda 9,4 g/m³ bug‘ bo‘lsa, shudring nuqtasi 10 °C: shu temperaturada ρ = ρ₀, kechqurun shu darajaga sovisa, shudring tushadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bir stakan sovuq suvning (muzsiz yoki muzli) tashqarisini quruq artib, iliq xonada qo‘yib qo‘ying. Sirtida nima paydo bo‘ladi? Nega? Stakan sirti temperaturasi shudring nuqtasidan past bo‘lganda nima ro‘y beradi? Faqat sovuq suv bilan ishlang.

Mashq
1
Absolyut va nisbiy namlik farqi nima?
2
30 °C da 1 m³ havoda 15,15 g bug‘ bor. φ ni toping (ρ₀ = 30,3 g/m³).
3
Shudring nuqtasi nima?
4
Nima uchun ertalab o‘tloqda shudring ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi topshirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →