ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yoqilg‘i va termodinamikaning birinchi qonuni

Darslar 22–23 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22

Yoqilg‘ining solishtirma yonish issiqligi

Darslik: 65–66-betlar
MaqsadYoqilg‘ining solishtirma yonish issiqligi q va Q = qm formulasini bilish va qo‘llash; yonishda issiqlik ajralib chiqish sababini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yoqilg‘i · fuelsolishtirma yonish issiqligi · specific heat of combustionto‘liq yonish · complete combustionkarbonat angidrid · carbon dioxide
Tushuntirish

Yoqilg‘ilar (o‘tin, ko‘mir, tabiiy gaz, benzin) yonganda issiqlik ajraladi. Sabab: molekulalarni atomlarga ajratish uchun energiya sarflanadi, atomlar birikib yangi molekula hosil qilganda esa energiya ajraladi. Yoqilg‘idagi uglerod havo kislorodi bilan birikib CO₂ hosil qilganda ajraladigan energiya sarflanganidan ko‘p bo‘lgani uchun jarayon issiqlik beradi. 1 kg yoqilg‘i batamom yonganda ajralgan issiqlik miqdori solishtirma yonish issiqligi q deyiladi, birligi J/kg. Massasi m yoqilg‘i batamom yonganda Q = q·m. Kitobdagi qiymatlar: benzin 46 MJ/kg, kerosin 42, tabiiy gaz 44, toshko‘mir 29, spirt 29, quruq o‘tin 10 MJ/kg. Yoqilg‘ini yoqish xavfli: faqat kattalar nazoratida, shamollatilgan joyda yoqing; yonish mahsulotlari (CO₂, CO) atmosferaga ta’sir qiladi.

Yoqilg‘iq, MJ/kg
benzin46
kerosin42
tabiiy gaz44
toshko‘mir29
spirt29
quruq o‘tin10
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yog‘ning solishtirma yonish issiqligi taxminan 37 kJ/g, uglevodlarniki taxminan 17 kJ/g. Demak, 10 g yog‘da 370 kJ, 10 g shakarda esa 170 kJ energiya bor, farq 37 : 17 ≈ 2,2 marta. Organizm ham oziqni yoqilg‘i sifatida ishlatadi.

Kim ishlatadi

Dietologlar ovqat energiyasini hisoblaydi, issiqlik elektr stansiyalari muhandislari eng mos yoqilg‘ini tanlaydi, tog‘ yurishlarini rejalovchilar og‘irligi kam, energiyasi ko‘p ovqat tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki xil qadoqlangan mahsulot yorlig‘ida 100 g uchun energiya (kJ) va yog‘ miqdorini solishtiring: qaysi birida energiya ko‘p va nega?

Namunalar
2 kg toshko‘mir (q = 29 MJ/kg) yonganda: Q = qm = 29·2 = 58 MJ = 5,8·10⁷ J.
Qancha tabiiy gaz (q = 44 MJ/kg) 11 kg quruq o‘tin (q = 10 MJ/kg) bilan bir xil issiqlik beradi? q₁m₁ = q₂m₂, m₂ = 10·11/44 = 2,5 kg: gaz o‘tindan 4,4 marta kam kerak.
Sinfda faoliyat

Jadvalli o‘yin: yoqilg‘i kartalari (benzin, gaz, ko‘mir, o‘tin) va massalar; guruhlar Q ni hisoblab, yoqilg‘ilarni «issiqlik berish» bo‘yicha tartiblaydi. Faqat hisob; yoqilg‘i yoqilmaydi.

Mashq
1
Solishtirma yonish issiqligi nima va birligi qanday?
2
3 kg benzin (q = 46 MJ/kg) yonganda necha MJ issiqlik ajraladi?
3
Necha kg kerosin (q = 42 MJ/kg) yonganda 210 MJ issiqlik ajraladi?
4
«Tabiiy gazning q = 44 MJ/kg» nimani bildiradi? Yonganda issiqlik nega ajraladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →