Darslar 22–23 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22
Yoqilg‘ining solishtirma yonish issiqligi
Darslik: 65–66-betlar
MaqsadYoqilg‘ining solishtirma yonish issiqligi q va Q = qm formulasini bilish va qo‘llash; yonishda issiqlik ajralib chiqish sababini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yoqilg‘i · fuelsolishtirma yonish issiqligi · specific heat of combustionto‘liq yonish · complete combustionkarbonat angidrid · carbon dioxide
Tushuntirish
Yoqilg‘ilar (o‘tin, ko‘mir, tabiiy gaz, benzin) yonganda issiqlik ajraladi. Sabab: molekulalarni atomlarga ajratish uchun energiya sarflanadi, atomlar birikib yangi molekula hosil qilganda esa energiya ajraladi. Yoqilg‘idagi uglerod havo kislorodi bilan birikib CO₂ hosil qilganda ajraladigan energiya sarflanganidan ko‘p bo‘lgani uchun jarayon issiqlik beradi. 1 kg yoqilg‘i batamom yonganda ajralgan issiqlik miqdori solishtirma yonish issiqligi q deyiladi, birligi J/kg. Massasi m yoqilg‘i batamom yonganda Q = q·m. Kitobdagi qiymatlar: benzin 46 MJ/kg, kerosin 42, tabiiy gaz 44, toshko‘mir 29, spirt 29, quruq o‘tin 10 MJ/kg. Yoqilg‘ini yoqish xavfli: faqat kattalar nazoratida, shamollatilgan joyda yoqing; yonish mahsulotlari (CO₂, CO) atmosferaga ta’sir qiladi.
Namunalar
2 kg toshko‘mir (q = 29 MJ/kg) yonganda: Q = qm = 29·2 = 58 MJ = 5,8·10⁷ J.
Qancha tabiiy gaz (q = 44 MJ/kg) 11 kg quruq o‘tin (q = 10 MJ/kg) bilan bir xil issiqlik beradi? q₁m₁ = q₂m₂, m₂ = 10·11/44 = 2,5 kg: gaz o‘tindan 4,4 marta kam kerak.
Sinfda faoliyat
Jadvalli o‘yin: yoqilg‘i kartalari (benzin, gaz, ko‘mir, o‘tin) va massalar; guruhlar Q ni hisoblab, yoqilg‘ilarni «issiqlik berish» bo‘yicha tartiblaydi. Faqat hisob; yoqilg‘i yoqilmaydi.
Mashq
1
Solishtirma yonish issiqligi nima va birligi qanday?
1 kg yoqilg‘i batamom yonganda ajraladigan issiqlik miqdori, J/kg.
2
3 kg benzin (q = 46 MJ/kg) yonganda necha MJ issiqlik ajraladi?
138
3
Necha kg kerosin (q = 42 MJ/kg) yonganda 210 MJ issiqlik ajraladi?