ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qattiq jismlar: kristall, amorf va mexanik xossalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
38

Kristall va amorf jismlar

Darslik: 104–105-betlar
MaqsadKristall va amorf jismlarni, kristall panjara, anizotropiya, monokristall va polikristallni bilish va farqlash.
Yangi so‘zlar
kristall panjara · crystal latticeanizotropiya · anisotropymonokristall · monocrystalamorf jism · amorphous solid
Tushuntirish

Qattiq jismlar ikki turga bo‘linadi. Kristall jismlarda atom yoki molekulalar muntazam takrorlanuvchi tartibda joylashib, kristall panjarani hosil qiladi; zarralar panjara tugunlari atrofida tebranadi, lekin joyidan siljimaydi. Amorf jismlarda (shisha, mum, smola, plastmassa) zarralar tartibsiz joylashgan, ular o‘ta quyuq suyuqlikka o‘xshaydi. Monokristall – butun bo‘lagi bitta panjaradan iborat jism (kvars, olmos, osh tuzi donasi); unda xossalar yo‘nalishga bog‘liq bo‘ladi, bu anizotropiya deyiladi: masalan, slyuda faqat bir yo‘nalishda yupqa qatlamlarga ajraladi. Polikristall juda ko‘p mayda tartibsiz yo‘nalgan kristalchalardan iborat (metallar, tosh), shuning uchun u butunlay olganda izotrop, ya’ni xossalari hamma yo‘nalishda bir xil. Amorf jismlar ham izotrop va ularning aniq suyuqlanish temperaturasi yo‘q; bir element turli panjara hosil qilishi mumkin – grafit va olmos ikkalasi ham uglerod, ammo xossalari juda boshqacha.

kristallamorf
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qoramtir yengga tushgan qor parchasini yaqindan qarasangiz, uning olti shoxi yoki olti qirrasi bor, besh yoki sakkiz emas. Muzdagi suv molekulalari olti burchakli muntazam panjara hosil qiladi va kristall shu shaklni saqlab o‘sadi.

Kim ishlatadi

Zargarlar olmosni kristall tekisliklari bo‘yicha kesadi, elektronika muhandislari chip uchun kremniy monokristallarini o‘stiradi, shisha ustalari amorf holatni boshqarib shaffof buyum yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qor yog‘sa, qor parchasini qoramtir yeng yoki qo‘lqopga tushirib, eshik oldidan yaqindan qarang; yog‘masa, kitobdagi qor parchalari rasmiga qarang.

Namunalar
Osh tuzi, shakar, kvars, muz – kristall jismlar; shisha, mum, smola, qatronli plastmassa – amorf jismlar.
Mis sim polikristall: har bir mayda kristalcha anizotrop, ammo ular tartibsiz yo‘nalgani uchun sim butun holda izotrop.
Sinfda faoliyat

Kuzatish (kattalar bilan): osh tuzi yoki shakar donasini lupa bilan ko‘ring va kristall shaklini chizing. Shisha parchasi bilan solishtiring. Singan shisha qirrasi va tuz kristali qirralari qanday farq qiladi? O‘tkir shisha parchalariga tegmang; faqat kattalar tayyorlagan xavfsiz namunalar bilan ishlang.

Mashq
1
Kristall va amorf jism zarralarining joylashuvi qanday farq qiladi?
2
Anizotropiya nima? Misol keltiring.
3
Nima uchun polikristall metall izotrop ko‘rinadi?
4
Grafit va olmos nima uchun har xil qattiqlikka ega, garchi ikkalasi uglerod bo‘lsa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →