Kristall va amorf jismlar
Qattiq jismlar ikki turga bo‘linadi. Kristall jismlarda atom yoki molekulalar muntazam takrorlanuvchi tartibda joylashib, kristall panjarani hosil qiladi; zarralar panjara tugunlari atrofida tebranadi, lekin joyidan siljimaydi. Amorf jismlarda (shisha, mum, smola, plastmassa) zarralar tartibsiz joylashgan, ular o‘ta quyuq suyuqlikka o‘xshaydi. Monokristall – butun bo‘lagi bitta panjaradan iborat jism (kvars, olmos, osh tuzi donasi); unda xossalar yo‘nalishga bog‘liq bo‘ladi, bu anizotropiya deyiladi: masalan, slyuda faqat bir yo‘nalishda yupqa qatlamlarga ajraladi. Polikristall juda ko‘p mayda tartibsiz yo‘nalgan kristalchalardan iborat (metallar, tosh), shuning uchun u butunlay olganda izotrop, ya’ni xossalari hamma yo‘nalishda bir xil. Amorf jismlar ham izotrop va ularning aniq suyuqlanish temperaturasi yo‘q; bir element turli panjara hosil qilishi mumkin – grafit va olmos ikkalasi ham uglerod, ammo xossalari juda boshqacha.
Qoramtir yengga tushgan qor parchasini yaqindan qarasangiz, uning olti shoxi yoki olti qirrasi bor, besh yoki sakkiz emas. Muzdagi suv molekulalari olti burchakli muntazam panjara hosil qiladi va kristall shu shaklni saqlab o‘sadi.
Zargarlar olmosni kristall tekisliklari bo‘yicha kesadi, elektronika muhandislari chip uchun kremniy monokristallarini o‘stiradi, shisha ustalari amorf holatni boshqarib shaffof buyum yasaydi.
Qor yog‘sa, qor parchasini qoramtir yeng yoki qo‘lqopga tushirib, eshik oldidan yaqindan qarang; yog‘masa, kitobdagi qor parchalari rasmiga qarang.
Kuzatish (kattalar bilan): osh tuzi yoki shakar donasini lupa bilan ko‘ring va kristall shaklini chizing. Shisha parchasi bilan solishtiring. Singan shisha qirrasi va tuz kristali qirralari qanday farq qiladi? O‘tkir shisha parchalariga tegmang; faqat kattalar tayyorlagan xavfsiz namunalar bilan ishlang.