ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik muvozanati va solishtirma issiqlik sig‘imini aniqlash

Darslar 20–21 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20

Amaliy mashg‘ulot. Jismlarda issiqlik muvozanatini o‘rganish

Darslik: 63-bet
MaqsadIssiqlik muvozanatining qaror topishini tajribada kuzatish; temperatura–vaqt grafigini chizish va xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
issiqlik muvozanati · thermal equilibriummuvozanat temperaturasi · equilibrium temperaturetemperatura–vaqt grafigi · temperature–time graphissiqlik almashinuvi · heat exchange
Tushuntirish

Ish maqsadi – issiq va sovuq suv orasida issiqlik almashinuvi qanday boradi va temperaturalar qachon tenglashishini ko‘rish. Jihozlar: katta idish, ikkita termometr, soat, polietilen paket, shtativ va ip. Tartibi: o‘qituvchi idishga iliq-issiq suv (taxminan 50–60 °C) tayyorlaydi; paketga sovuq suv solinib, unga ikkinchi termometr tushiriladi va paket issiq suvga botiriladi. Har minutda ikkala termometr ko‘rsatishi jadvalga yoziladi, ular tenglashib qolgach yana bir necha minut kuzatiladi. Issiq suv soviydi (uning ichki energiyasi kamayadi), sovuq suv isiydi (ichki energiyasi ortadi); temperaturalar tenglashgach, ular orasida sof issiqlik almashinuvi to‘xtaydi. Grafikda ikki egri chiziq bir-biriga yaqinlashib, bitta qiymatga yetadi. Qaynoq suv bilan o‘quvchilar ishlamaydi; issiq suvni faqat o‘qituvchi quyadi.

!Xavfsizlik
Qaynoq suv bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shifokorlar qo‘ltiq ostidagi termometr tana harorati bilan tenglashguncha bir necha daqiqa kutadi. Faqat issiqlik muvozanati o‘rnatilgandan keyin termometr ko‘rsatgichi tana haroratiga teng bo‘ladi, aks holda u kam ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Hamshiralar va shifokorlar o‘lchashdan oldin muvozanat kutadi, meteorologlar termometrni soyada havo bilan tenglashishi uchun qoldiradi, laboratoriya xodimlari asboblarni xona haroratiga yetkazib kalibrlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir necha soatdan beri bir xonada turgan metall qoshiq va yog‘och qoshiqqa tegib ko‘ring: haroratlari teng, lekin metall sovuqroq tuyuladi. Sababini o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
t, mint, °C12345678910102030405060700issiqsovuq42
Jadvaldan namuna (taxminiy): 0 min: issiq 60 °C, sovuq 20 °C; 3 min: 48 va 36; 6 min: 43 va 41; 9 min: 42 va 42. Muvozanat temperaturasi ≈ 42 °C taxminan 9-minutda qaror topdi; undan keyin ikkalasi sekin xona haroratigacha soviy boshlaydi.
Nazariy tekshiruv: 200 g suv 60 °C, 100 g suv 30 °C. Balans: t = (200·60 + 100·30)/(200 + 100) = 50 °C. Tajribada olingan qiymat bundan biroz past bo‘lsa, sabab – paket, idish va havoga issiqlik yo‘qolishi.
Sinfda faoliyat

Guruhlar jadval va grafikni to‘ldiradi: ikki chiziqni ikki rangda chizadi, muvozanat nuqtasini belgilaydi va muvozanat vaqtini aniqlaydi. Boshqa guruh bilan natijani solishtiring. Termometrni idish devoriga va paketga tekkizmang; siniq termometr bo‘lsa, o‘qituvchiga ayting.

Mashq
1
Issiqlik almashinuvida issiq va sovuq suvning ichki energiyasi qanday o‘zgaradi?
2
200 g suv 60 °C va 100 g suv 30 °C aralashtirilsa, aralashma temperaturasi necha °C?
3
Temperatura–vaqt grafigida muvozanat qanday ko‘rinadi?
4
Muvozanatdan keyin ham ikkala termometr ko‘rsatishi sekin pasayib boradi. Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →