☰ Mundarija · Fizika

To‘la qaytish masalalari va prizma bilan laboratoriya ishi

Darslar 52–53 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
52

Masalalar yechish

Darslik: 142-bet
MaqsadTo‘la ichki qaytishga oid masalalarni yechish: sin α₀ = n₂/n₁, n va v bilan bog‘lash.
Yangi so‘zlar
chegaraviy burchak · limiting anglezich muhit · dense mediumsiyrak muhit · rare mediumsinus jadvali · sine table
Tushuntirish

Bu turdagi masalalarda avval nur qaysi muhitdan qaysi muhitga o‘tayotganini aniqlang: to‘la qaytish faqat zichroq muhitdan siyrakroqqa o‘tishda mumkin. Chegaraviy burchak sin α₀ = n₂/n₁ formulasi bilan topiladi; muhit havo bo‘lsa, sin α₀ = 1/n. Agar sinish qonunidan n₂/n₁ ni topish kerak bo‘lsa, ikki burchakning sinuslaridan foydalaning: n₂/n₁ = sin α/sin β. Chegaraviy burchak berilgan bo‘lsa, n = 1/sin α₀ topiladi, so‘ng v = c/n bilan yorug‘lik tezligi hisoblanadi. Tushish burchagi α₀ dan katta bo‘lsa, nur to‘la qaytadi, kichik bo‘lsa, qisman sinib chiqadi. Sinus qiymatlari: sin 30° = 0,5; sin 37° ≈ 0,6; sin 45° ≈ 0,71; sin 53° ≈ 0,8; sin 60° ≈ 0,87.

Namunalar
Modda–havo chegarasida α₀ = 53°: n = 1/sin 53° ≈ 1/0,8 = 1,25; v = c/n = 3·10⁸/1,25 = 2,4·10⁸ m/s.
Nur zich muhitdan siyrakka 20° da tushib 30° da sinadi: n₂/n₁ = sin 20°/sin 30° ≈ 0,34/0,5 ≈ 0,68; shuning uchun sin α₀ = 0,68, α₀ ≈ 43°.
Sinfda faoliyat

Chizma mashqi: kesimi teng yonli to‘g‘ri burchakli uchburchak bo‘lgan shisha prizmaning (n = 1,5) bir katet yog‘iga perpendikulyar tushayotgan nurni chizing. Gipotenuzaga necha gradus bilan tushadi (45°) va 45° chegaraviy burchak 42° dan katta ekanini tekshirib, nur qanday yo‘nalishda to‘la qaytishini ko‘rsating.

Mashq
1
Qaysi holatda to‘la ichki qaytish bo‘lishi mumkin emas?
2
Moddaning havo bilan chegarasida sin α₀ = 0,625. Sindirish ko‘rsatkichi qancha?
3
Moddada n = 1,6. Undagi yorug‘lik tezligi necha m/s (c = 3·10⁸ m/s)?
4
Nima uchun suv ostidagi baliqchi suv sirtini ba’zi burchaklarda ko‘zgu kabi ko‘radi?