ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

To‘la qaytish masalalari va prizma bilan laboratoriya ishi

Darslar 52–53 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
52

Masalalar yechish

Darslik: 142-bet
MaqsadTo‘la ichki qaytishga oid masalalarni yechish: sin α₀ = n₂/n₁, n va v bilan bog‘lash.
Yangi so‘zlar
chegaraviy burchak · limiting anglezich muhit · dense mediumsiyrak muhit · rare mediumsinus jadvali · sine table
Tushuntirish

Bu turdagi masalalarda avval nur qaysi muhitdan qaysi muhitga o‘tayotganini aniqlang: to‘la qaytish faqat zichroq muhitdan siyrakroqqa o‘tishda mumkin. Chegaraviy burchak sin α₀ = n₂/n₁ formulasi bilan topiladi; muhit havo bo‘lsa, sin α₀ = 1/n. Agar sinish qonunidan n₂/n₁ ni topish kerak bo‘lsa, ikki burchakning sinuslaridan foydalaning: n₂/n₁ = sin α/sin β. Chegaraviy burchak berilgan bo‘lsa, n = 1/sin α₀ topiladi, so‘ng v = c/n bilan yorug‘lik tezligi hisoblanadi. Tushish burchagi α₀ dan katta bo‘lsa, nur to‘la qaytadi, kichik bo‘lsa, qisman sinib chiqadi. Sinus qiymatlari: sin 30° = 0,5; sin 37° ≈ 0,6; sin 45° ≈ 0,71; sin 53° ≈ 0,8; sin 60° ≈ 0,87.

ƒFormula
sin α₀ = n₂ / n₁
havo uchun: sin α₀ = 1/n
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muz bo‘lagidagi havo pufakchalari kumushdek yaltirab ko‘rinadi. Muzda yorug‘lik n ≈ 1,31, demak sin α₀ = 1 : 1,31 ≈ 0,76 va α₀ ≈ 50°. Pufakcha chegarasiga bundan katta burchak bilan tushgan nur to‘liq qaytadi.

Kim ishlatadi

Zargarlar toshni nur ichkarida yaxshi qaytishi uchun kerakli burchakda kesadi, optik tola muhandislari chegaraviy burchakni hisoblaydi, suv osti fotograflari suv ostida oyna kabi qaytish hodisasini ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Stakanga kranning sovuq suvini quyib, bir oz turing: devorida paydo bo‘lgan mayda pufakchalar kumushrang ko‘rinadi. Ularga yon tomondan qarang.

Namunalar
α₀γβmuhithavo
Modda–havo chegarasida α₀ = 53°: n = 1/sin 53° ≈ 1/0,8 = 1,25; v = c/n = 3·10⁸/1,25 = 2,4·10⁸ m/s.
Nur zich muhitdan siyrakka 20° da tushib 30° da sinadi: n₂/n₁ = sin 20°/sin 30° ≈ 0,34/0,5 ≈ 0,68; shuning uchun sin α₀ = 0,68, α₀ ≈ 43°.
Sinfda faoliyat

Chizma mashqi: kesimi teng yonli to‘g‘ri burchakli uchburchak bo‘lgan shisha prizmaning (n = 1,5) bir katet yog‘iga perpendikulyar tushayotgan nurni chizing. Gipotenuzaga necha gradus bilan tushadi (45°) va 45° chegaraviy burchak 42° dan katta ekanini tekshirib, nur qanday yo‘nalishda to‘la qaytishini ko‘rsating.

Mashq
1
Qaysi holatda to‘la ichki qaytish bo‘lishi mumkin emas?
2
Moddaning havo bilan chegarasida sin α₀ = 0,625. Sindirish ko‘rsatkichi qancha?
3
Moddada n = 1,6. Undagi yorug‘lik tezligi necha m/s (c = 3·10⁸ m/s)?
4
Nima uchun suv ostidagi baliqchi suv sirtini ba’zi burchaklarda ko‘zgu kabi ko‘radi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →