ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Linzalar va tasvir yasash

Darslar 54–55 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
54

Linzalar

Darslik: 144–145-betlar
MaqsadLinza turlari, bosh optik o‘q, fokus, fokus masofasi F va optik kuch D = 1/F ni bilish; linzaning fokus masofasi formulasini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
yig‘uvchi linza · converging lenssochuvchi linza · diverging lensfokus masofasi F · focal length Foptik kuch D (dioptriya) · optical power D (dioptre)
Tushuntirish

Bir yoki ikki tomoni sferik sirt bilan chegaralangan shaffof jism linza deyiladi. O‘rtasi chetidan qalin bo‘lgan qavariq linza parallel nurlarni bosh optik o‘q ustidagi bir nuqtada – bosh fokus F da yig‘adi, shuning uchun u yig‘uvchi; o‘rtasi yupqa botiq linza nurlarni sochadi, uning fokusi mavhum (nurlarning davomi kesishadi). Linza markazidan fokusgacha masofa fokus masofasi F deyiladi, linzaning har ikki tomonida bittadan fokus bor. Optik kuch D = 1/F, birligi dioptriya (1 dptr = 1 m⁻¹); yig‘uvchi linzada F va D musbat, sochuvchida manfiy. Egrilik radiuslari R₁ va R₂ bo‘lgan, shisha (n) dan yasalgan va havodagi ikki tomonlama qavariq linza uchun D = (n – 1)(1/R₁ + 1/R₂). Radiuslar kichik bo‘lsa, linza kuchliroq nur sindiradi. Linzalar ko‘zoynak, lupa, fotoapparat, mikroskop va teleskopda ishlatiladi.

2FFF2Fbuyumtasvir
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bosma matn ustiga qo‘yilgan bir tomchi suv mayda linza kabi ishlaydi: yumaloq tomchi nurlarni to‘playdi va harflar kattaroq ko‘rinadi. Tomchi qancha qavariq bo‘lsa, fokus masofasi shuncha qisqa va optik kuchi shuncha katta.

Kim ishlatadi

Optiklar ko‘zoynak linzalarini dioptriya bo‘yicha tanlaydi, telefon kamerasi konstruktorlari kichik linzalar tizimini yaratadi, mikroskop ishlab chiqaruvchilar kuchli linzalar yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Toza shaffof plastik paket (yoki oshxona plyonkasi) ni bosma matn ustiga yoyib, uning ustiga barmoq uchi bilan bir tomchi suv tomizing va harflar kattalashishini kuzating.

Namunalar
2FFF2Fbuyumtasvir
F = 25 cm = 0,25 m bo‘lgan yig‘uvchi linza: D = 1/0,25 = 4 dptr; F = –50 cm = –0,5 m sochuvchi linza: D = –2 dptr.
Shisha (n = 1,5), R₁ = R₂ = 20 cm = 0,2 m: D = (1,5 – 1)(5 + 5) = 5 dptr, F = 0,2 m = 20 cm.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: lupa yoki ko‘zoynak linzasi bilan (kattalar ruxsatida) deraza oldidagi uzoq buyumning aniq tasvirini oq qog‘ozda hosil qiling. Linzadan qog‘ozgacha masofani o‘lchab, taxminiy F va D ni toping. Quyoshga linza orqali qaramang va nurni ko‘z yoki yonuvchan narsalarga qaratmang!

Mashq
1
Qaysi linza yig‘uvchi, qaysi biri sochuvchi? Qanday ajratiladi?
2
Fokus masofasi 20 cm bo‘lgan linzaning optik kuchi necha dptr?
3
Optik kuchi –4 dptr linza qanday linza va F nechaga teng?
4
Nima uchun suv ostida shisha linzaning kuchi havodagidan kam bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →