ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yorug‘lik tezligi, qaytish va sinish qonunlari

Darslar 48–49 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
48

Yorug‘lik tezligini aniqlash

Darslik: 130–133-betlar
MaqsadYorug‘lik tezligini aniqlash usullarini (Ryomer, Fizo, Fuko, Maykelson) va c = 299 792 458 m/s qiymatini bilish.
Yangi so‘zlar
yorug‘lik tezligi c · speed of light castronomik usul · astronomical methodtishli g‘ildirak usuli · toothed-wheel methodvakuum · vacuum
Tushuntirish

Yorug‘lik bir lahzada tarqalgandek tuyuladi, lekin uning tezligi cheklangan. Birinchi marta uni 1676-yilda daniyalik Olaf Ryomer Yupiter yo‘ldoshi Io tutilishlari orasidagi vaqt Yer orbitasi bo‘ylab o‘zgarishini kuzatib baholadi: Yer Yupiterdan uzoqlashganda tutilish kechikadi, chunki nur ko‘proq yo‘l bosadi; c = D/t. Uning kuzatishlari asosida olingan natija (taxminan 2,2·10⁸ m/s) hozirgisidan kichik edi, ammo yorug‘lik tezligi cheklangan ekanini isbotladi. 1849-yilda fransuz Fizo yerda o‘lchadi: nur tishli g‘ildirak tishlari orasidan o‘tib, uzoqdagi ko‘zgudan qaytadi va g‘ildirak ma’lum chastotada aylanganda keyingi tish oralig‘idan o‘tadi; c = 4lNν (l – g‘ildirakdan ko‘zgugacha masofa, N – tishlar soni, ν – aylanish chastotasi). Keyin Fuko aylanuvchi ko‘zgulardan (1862) va Maykelson (1920-yillarda) takomillashtirilgan usuldan foydalandi. Hozirgi qiymat vakuumda c = 299 792 458 m/s, 1983-yildan metr shu tezlik orqali ta’riflanadi; masalalarda c = 3·10⁸ m/s olinadi. Hech bir jism yorug‘likning vakuumdagi tezligidan tez harakatlana olmaydi.

ƒFormula
c = 4 · l · N · ν
Fizo usuli
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quyoshdan keyingi eng yaqin yulduzning nuri bizga taxminan 4 yilda yetib keladi. Yorug‘lik bir yilda 3·10⁸ · 3,2·10⁷ ≈ 10¹⁶ m yo‘l bosadi, demak yulduz taxminan 4·10¹⁶ m uzoqlikda, biz bugun kechqurun ko‘rayotgan nur esa bir necha yil oldin chiqqan.

Kim ishlatadi

Sun’iy yo‘ldosh aloqasi muhandislari signal kechikishini hisobga oladi, astronomlar masofani yorug‘lik yillarida o‘lchaydi, tarmoq muhandislari optik kabelda ma’lumot necha mikrosekundda o‘tishini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ochiq oqshomda oila a’zolaringiz bilan deraza oldidan yoki hovlidan miltillab turgan bitta yulduzga qarang va ko‘rayotgan nuringiz unga yillar oldin chiqqanini eslang.

Namunalar
Yerdan Quyoshgacha masofa 150 000 000 km: nur vaqti t = s/c = 150 000 000/300 000 = 500 s ≈ 8,3 daqiqa.
Fizo usulida l = 10 000 m, N = 500, ν = 15 s⁻¹: c = 4lNν = 4·10 000·500·15 = 3·10⁸ m/s.
Sinfda faoliyat

Fikr yuriting: Oy Yerdan 384 000 km uzoqlikda. Radiosignal (yorug‘lik tezligida) Oyga qancha vaqtda yetadi? Astronavt Yerdan savol bersa va Oyda javob bersa, suhbatda qancha pauza bo‘ladi? Hisoblab, tabiiy pauzani tasavvur qiling.

Mashq
1
Ryomer natijasining ahamiyati nimada?
2
Quyoshdan Saturngacha masofa taxminan 1,43·10⁹ km. Quyosh nuri Saturnga taxminan qancha vaqtda yetadi? (c = 3·10⁵ km/s)
3
Fizo usulida l = 8000 m, N = 600, ν = 12,5 s⁻¹ bo‘lsa, c ni toping.
4
Nima uchun Oyga uchgan signal Yer bilan aloqada pauza hosil qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov hisobi: davom etamizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →