Yorug‘lik tezligi, qaytish va sinish qonunlari

Yorug‘lik bir lahzada tarqalgandek tuyuladi, lekin uning tezligi cheklangan. Birinchi marta uni 1676-yilda daniyalik Olaf Ryomer Yupiter yo‘ldoshi Io tutilishlari orasidagi vaqt Yer orbitasi bo‘ylab o‘zgarishini kuzatib baholadi: Yer Yupiterdan uzoqlashganda tutilish kechikadi, chunki nur ko‘proq yo‘l bosadi; c = D/t. Uning kuzatishlari asosida olingan natija (taxminan 2,2·10⁸ m/s) hozirgisidan kichik edi, ammo yorug‘lik tezligi cheklangan ekanini isbotladi. 1849-yilda fransuz Fizo yerda o‘lchadi: nur tishli g‘ildirak tishlari orasidan o‘tib, uzoqdagi ko‘zgudan qaytadi va g‘ildirak ma’lum chastotada aylanganda keyingi tish oralig‘idan o‘tadi; c = 4lNν (l – g‘ildirakdan ko‘zgugacha masofa, N – tishlar soni, ν – aylanish chastotasi). Keyin Fuko aylanuvchi ko‘zgulardan (1862) va Maykelson (1920-yillarda) takomillashtirilgan usuldan foydalandi. Hozirgi qiymat vakuumda c = 299 792 458 m/s, 1983-yildan metr shu tezlik orqali ta’riflanadi; masalalarda c = 3·10⁸ m/s olinadi. Hech bir jism yorug‘likning vakuumdagi tezligidan tez harakatlana olmaydi.