Yorug‘lik tezligini aniqlash
Yorug‘lik bir lahzada tarqalgandek tuyuladi, lekin uning tezligi cheklangan. Birinchi marta uni 1676-yilda daniyalik Olaf Ryomer Yupiter yo‘ldoshi Io tutilishlari orasidagi vaqt Yer orbitasi bo‘ylab o‘zgarishini kuzatib baholadi: Yer Yupiterdan uzoqlashganda tutilish kechikadi, chunki nur ko‘proq yo‘l bosadi; c = D/t. Uning kuzatishlari asosida olingan natija (taxminan 2,2·10⁸ m/s) hozirgisidan kichik edi, ammo yorug‘lik tezligi cheklangan ekanini isbotladi. 1849-yilda fransuz Fizo yerda o‘lchadi: nur tishli g‘ildirak tishlari orasidan o‘tib, uzoqdagi ko‘zgudan qaytadi va g‘ildirak ma’lum chastotada aylanganda keyingi tish oralig‘idan o‘tadi; c = 4lNν (l – g‘ildirakdan ko‘zgugacha masofa, N – tishlar soni, ν – aylanish chastotasi). Keyin Fuko aylanuvchi ko‘zgulardan (1862) va Maykelson (1920-yillarda) takomillashtirilgan usuldan foydalandi. Hozirgi qiymat vakuumda c = 299 792 458 m/s, 1983-yildan metr shu tezlik orqali ta’riflanadi; masalalarda c = 3·10⁸ m/s olinadi. Hech bir jism yorug‘likning vakuumdagi tezligidan tez harakatlana olmaydi.
Quyoshdan keyingi eng yaqin yulduzning nuri bizga taxminan 4 yilda yetib keladi. Yorug‘lik bir yilda 3·10⁸ · 3,2·10⁷ ≈ 10¹⁶ m yo‘l bosadi, demak yulduz taxminan 4·10¹⁶ m uzoqlikda, biz bugun kechqurun ko‘rayotgan nur esa bir necha yil oldin chiqqan.
Sun’iy yo‘ldosh aloqasi muhandislari signal kechikishini hisobga oladi, astronomlar masofani yorug‘lik yillarida o‘lchaydi, tarmoq muhandislari optik kabelda ma’lumot necha mikrosekundda o‘tishini baholaydi.
Ochiq oqshomda oila a’zolaringiz bilan deraza oldidan yoki hovlidan miltillab turgan bitta yulduzga qarang va ko‘rayotgan nuringiz unga yillar oldin chiqqanini eslang.
Fikr yuriting: Oy Yerdan 384 000 km uzoqlikda. Radiosignal (yorug‘lik tezligida) Oyga qancha vaqtda yetadi? Astronavt Yerdan savol bersa va Oyda javob bersa, suhbatda qancha pauza bo‘ladi? Hisoblab, tabiiy pauzani tasavvur qiling.