ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Dvigatel masalalari va tabiatni muhofaza qilish

Darslar 30–31 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
30

Masalalar yechish

Darslik: 86-bet
MaqsadIssiqlik dvigatellarining FIK, ishi va issiqlik miqdoriga oid masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
foydali ish · useful workisitkichdan olingan issiqlik · heat taken from the heatersovitkichga berilgan issiqlik · heat given to the coolereng katta FIK · maximum efficiency
Tushuntirish

Dvigatel masalalarida to‘rt kattalikni farqlang: Q₁ (isitkichdan olingan), Q₂ (sovitkichga berilgan), A = Q₁ – Q₂ va η = A/Q₁. Ulardan ikkitasi ma’lum bo‘lsa, qolganlarini topasiz: Q₁ = A/η, Q₂ = Q₁ – A = A(1 – η)/η. Agar dvigatel ideal (Karno) bo‘lsa, η = 1 – T₂/T₁ va temperaturalarni albatta kelvinda yozing. FIK foizda berilsa, hisobda uni 100 ga bo‘ling (30 % = 0,3). Natijani tekshiring: η < 1, Q₁ > A, Q₂ > 0. Ikki dvigatelni solishtirishda FIK ning ortishi sovitkichni sovitish yoki isitkichni qizdirish bilan bog‘liq.

KattalikFormula
AQ₁ − Q₂
ηA / Q₁
Q₁A / η
η (ideal)1 − T₂ / T₁
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Inson tanasi ham issiqlik mashinasi kabi ishlaydi: mushaklar oziq energiyasining taxminan 20 % ini ishga aylantiradi. Har 500 J energiyadan 100 J ish, 400 J esa issiqlik bo‘ladi, shuning uchun mashq qilganda biz qizib ketamiz.

Kim ishlatadi

Sport fiziologlari mushaklar FIKini baholaydi, murabbiylar yuklamani rejalaydi, protez va elektr velosiped muhandislari energiya sarfini kamaytirishga intiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Joyingizda bir daqiqa «yurib turing» va isib ketayotganingizni sezing: mushaklaringiz energiyaning katta qismini issiqlikka aylantirmoqda. Sog‘lig‘ingiz yaxshi bo‘lsa, shuncha yetarli.

Namunalar
0500100015001200900300Q₁Q₂AE, J
Dvigatel bir siklda 300 J ish bajaradi va sovitkichga 900 J beradi: Q₁ = A + Q₂ = 1200 J; η = 300/1200 = 0,25 = 25 %.
Ideal dvigatel: T₁ = 600 K, T₂ = 300 K, bir siklda Q₁ = 1000 J. η = 1 – 300/600 = 0,5; A = ηQ₁ = 500 J; Q₂ = Q₁ – A = 500 J.
Sinfda faoliyat

«Qismni top» o‘yini: o‘qituvchi Q₁, Q₂, A, η dan ikkitasini aytadi; navbatdagi guruh qolgan ikkitasini topadi va to‘g‘ri bo‘lsa, keyingi masalani o‘zi beradi.

Mashq
1
FIK 20 % bo‘lgan dvigatel bir siklda 4 kJ ish bajaradi. Isitkichdan olingan Q₁ necha kJ?
2
Yuqoridagi dvigatel sovitkichga bir siklda necha kJ beradi?
3
Karno dvigatelining FIK 75 %, sovitkich temperaturasi 250 K. Isitkich temperaturasi necha K?
4
T₁ = 500 K, T₂ = 300 K. FIKni oshirish uchun nima samaraliroq: T₁ ni 100 K ga oshirishmi yoki T₂ ni 100 K ga pasaytirishmi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBuyurtma jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →