ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Amaliy mashg‘ulot va masalalar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
13

Amaliy mashg‘ulot. Molekulalarning o‘lchamini baholash

Darslik: 38–39-betlar
MaqsadMolekula o‘lchamini mexanik model (no‘xat) yordamida baholash tamoyilini bilish; xona havosining zichligi, konsentratsiyasi va massasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
mexanik model · mechanical modelo‘lchash xatoligi · measurement erroraneroid barometr · aneroid barometerxona hajmi · room volume
Tushuntirish

Moy parda usulida molekulaning o‘lchami d = V/S bo‘yicha baholanadi. Buni sinab ko‘rish uchun mexanik model olinadi: molekulalar o‘rniga no‘xat donalari. Oq qog‘ozga to‘g‘ri to‘rtburchak chizib, uning yuzi S ni o‘lchang, uni no‘xatni bir qatlam qilib zich terib chiqing, donalarni o‘lchov stakaniga solib hajm V ni aniqlang va d = V/S ni hisoblang. Natijani to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash bilan solishtiring: 10 ta donani zich qatorga terib, uzunlikni 10 ga bo‘ling. Farq donalar orasidagi bo‘shliqlar va o‘lchash xatoligidan kelib chiqadi. Ikkinchi qism: aneroid barometr bilan xonaning bosimini va termometr bilan temperaturasini o‘lchab, ρ = pM/(RT), n = p/(kT), N = nV, m = ρV ni topasiz (havo uchun M = 0,029 kg/mol).

S
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Usta 20 m² devorni 2 litr, ya’ni 2·10⁻³ m³ bo‘yoq bilan bo‘yaydi. Qatlam qalinligi d = V/S = 2·10⁻³ : 20 = 10⁻⁴ m = 0,1 mm. Molekula o‘lchamini baholashdagi hajm va yuza usuli bo‘yoq sarfini hisoblashda ham ishlaydi.

Kim ishlatadi

Bo‘yoqchilar va quruvchilar kerakli material hajmini yuza va qalinlikdan hisoblaydi, qoplama muhandislari yupqa qatlam qalinligini nazorat qiladi, nanotexnologlar qatlam qalinligini atom o‘lchamlariga yaqin aniqlikda baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalin daftarning qalinligini chizg‘ich bilan o‘lchab, varaqlar soniga bo‘ling va bitta varaq qalinligini toping. Bu ham «hajm/yuza» ga o‘xshash o‘lchash usuli.

Namunalar
Misol (sonlar taxminiy, o‘zingizniki bilan almashtiring): S = 20 cm × 15 cm = 300 cm², V = 150 cm³ bo‘lsa, d = V/S = 0,5 cm. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash: 10 dona = 6,5 cm, ya’ni d ≈ 0,65 cm. Farq: donalar orasidagi bo‘shliqlar hajm V ni kattalashtirib yoki kamaytirib ko‘rsatadi.
Xona 6 m × 5 m × 3 m, p = 10⁵ Pa, T = 300 K bo‘lsin. V = 90 m³; ρ = pM/(RT) = 10⁵·0,029/(8,31·300) ≈ 1,16 kg/m³; m = ρV ≈ 105 kg; n = p/(kT) ≈ 2,4·10²⁵ m⁻³; N = nV ≈ 2,2·10²⁷ ta.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 4–5 kishilik guruhlar no‘xat modeli bilan d ni o‘lchab, natijalarni doskadagi jadvalga yozadi va o‘rtachasini topadi. Ishdan so‘ng no‘xatlarni yig‘ib oling. Barometr va termometrdan ehtiyotkorlik bilan foydalaning; simobli termometr sinsa, unga tegmang va darhol o‘qituvchiga ayting.

Mashq
1
Moy parda usulida va no‘xat modelida qalinlik qanday formula bilan topiladi?
2
Hajmi 120 cm³ no‘xat 240 cm² yuzaga bir qatlam qilib terildi. Qatlam qalinligi?
3
Sinf xonasi 8 m × 6 m × 3 m. Xona hajmi necha m³?
4
Nega no‘xat modelida topilgan d haqiqiy diametrdan odatda farq qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →