☰ Mundarija · Fizika

Amaliy mashg‘ulot va masalalar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
13

Amaliy mashg‘ulot. Molekulalarning o‘lchamini baholash

Darslik: 38–39-betlar
MaqsadMolekula o‘lchamini mexanik model (no‘xat) yordamida baholash tamoyilini bilish; xona havosining zichligi, konsentratsiyasi va massasini hisoblash.
Yangi so‘zlar
mexanik model · mechanical modelo‘lchash xatoligi · measurement erroraneroid barometr · aneroid barometerxona hajmi · room volume
Tushuntirish

Moy parda usulida molekulaning o‘lchami d = V/S bo‘yicha baholanadi. Buni sinab ko‘rish uchun mexanik model olinadi: molekulalar o‘rniga no‘xat donalari. Oq qog‘ozga to‘g‘ri to‘rtburchak chizib, uning yuzi S ni o‘lchang, uni no‘xatni bir qatlam qilib zich terib chiqing, donalarni o‘lchov stakaniga solib hajm V ni aniqlang va d = V/S ni hisoblang. Natijani to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash bilan solishtiring: 10 ta donani zich qatorga terib, uzunlikni 10 ga bo‘ling. Farq donalar orasidagi bo‘shliqlar va o‘lchash xatoligidan kelib chiqadi. Ikkinchi qism: aneroid barometr bilan xonaning bosimini va termometr bilan temperaturasini o‘lchab, ρ = pM/(RT), n = p/(kT), N = nV, m = ρV ni topasiz (havo uchun M = 0,029 kg/mol).

Namunalar
Misol (sonlar taxminiy, o‘zingizniki bilan almashtiring): S = 20 cm × 15 cm = 300 cm², V = 150 cm³ bo‘lsa, d = V/S = 0,5 cm. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchash: 10 dona = 6,5 cm, ya’ni d ≈ 0,65 cm. Farq: donalar orasidagi bo‘shliqlar hajm V ni kattalashtirib yoki kamaytirib ko‘rsatadi.
Xona 6 m × 5 m × 3 m, p = 10⁵ Pa, T = 300 K bo‘lsin. V = 90 m³; ρ = pM/(RT) = 10⁵·0,029/(8,31·300) ≈ 1,16 kg/m³; m = ρV ≈ 105 kg; n = p/(kT) ≈ 2,4·10²⁵ m⁻³; N = nV ≈ 2,2·10²⁷ ta.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: 4–5 kishilik guruhlar no‘xat modeli bilan d ni o‘lchab, natijalarni doskadagi jadvalga yozadi va o‘rtachasini topadi. Ishdan so‘ng no‘xatlarni yig‘ib oling. Barometr va termometrdan ehtiyotkorlik bilan foydalaning; simobli termometr sinsa, unga tegmang va darhol o‘qituvchiga ayting.

Mashq
1
Moy parda usulida va no‘xat modelida qalinlik qanday formula bilan topiladi?
2
Hajmi 120 cm³ no‘xat 240 cm² yuzaga bir qatlam qilib terildi. Qatlam qalinligi?
3
Sinf xonasi 8 m × 6 m × 3 m. Xona hajmi necha m³?
4
Nega no‘xat modelida topilgan d haqiqiy diametrdan odatda farq qiladi?