Darslar 50–51 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
50
Masalalar yechish
Darslik: 138-bet
MaqsadYorug‘likning qaytishi va sinishiga oid masalalarni yechish: n₂₁ = sin α/sin β, n = c/v, n = s₀/s.
Yangi so‘zlar
nisbiy sindirish ko‘rsatkichi · relative refractive indextushish burchagi · angle of incidenceoptik zich muhit · optically dense mediumnurning yo‘li · path of the ray
Tushuntirish
Masala yechishda avval chizma chizib, perpendikulyarni o‘tkazing va burchaklarni shu perpendikulyardan (sirtdan emas) o‘lchang. Qaytish masalalarida γ = α, tushgan va qaytgan nur orasidagi burchak 2α bo‘ladi; yassi ko‘zguda tasvir ko‘zgu orqasida buyum bilan teng masofada, mavhum va buyum kattaligida bo‘ladi. Sinish masalalarida n₁sin α = n₂sin β formulasidan foydalaning: n₂₁ = sin α/sin β, tezlik orqali n₂₁ = v₁/v₂, vakuum bilan n = c/v. Bir xil vaqtda yorug‘lik vakuumda s₀, muhitda s yo‘l o‘tsa, n = s₀/s bo‘ladi, chunki yo‘l tezlikka proporsional. Sinusning qiymatini jadvaldan yoki kalkulyatordan oling (sin 30° = 0,5; sin 45° ≈ 0,71; sin 60° ≈ 0,87). Natijani tekshiring: optik zichroq muhitda β < α bo‘lishi kerak.
Namunalar
α = 50°, β = 30°: n₂₁ = sin 50°/sin 30° ≈ 0,77/0,5 ≈ 1,53 – ikkinchi muhit optik zichroq.
Yorug‘lik shishada (n = 1,6) 1 ns = 10⁻⁹ s da qancha yo‘l o‘tadi? v = c/n = 3·10⁸/1,6 ≈ 1,9·10⁸ m/s; s = vt ≈ 0,19 m = 19 cm (vakuumda shu vaqtda 30 cm).
Sinfda faoliyat
Chizma mashqi: o‘z daftaringizga havodan shishaga (n = 1,5) 50° da tushayotgan nurni chizing. Sinish burchagini hisoblang (sin 50° ≈ 0,77) va transportir bilan chizing. Shisha plastinadan chiqqandagi nur dastlabki nurga parallel bo‘lishini tekshiring.
Mashq
1
Tushgan va qaytgan nur orasidagi burchak 80°. Tushish burchagi necha gradus?
40
2
Muhitda n = 2,4. Undagi yorug‘lik tezligi necha m/s (c = 3·10⁸ m/s)?