ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Deformatsiya masalalari va kristallarning erishi

Darslar 40–41 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
40

Masalalar yechish

Darslik: 109–110-betlar
MaqsadDeformatsiya, kuchlanish va Guk qonuniga oid masalalarni yechish; mustahkamlik chegarasi va zaxira koeffitsiyentini tushunish.
Yangi so‘zlar
absolyut uzayish Δl · absolute elongation Δlmustahkamlik chegarasi · strength limitzaxira koeffitsiyenti · safety factorko‘ndalang kesim yuzi · cross-section area
Tushuntirish

Masala yechishda avval berilganlarni SI ga o‘tkazing: mm² ni m² ga (1 mm² = 10⁻⁶ m²), mm ni metrga. Keyin kuchlanishni σ = F/S bilan toping va uni Yung moduli bilan bog‘lab, nisbiy uzayish ε = σ/E hamda absolyut uzayish Δl = ε·l₀ ni hisoblang; bularning birlashmasi Δl = F·l₀/(E·S) beradi. Uzayish uzunlikka va kuchga to‘g‘ri, kesim yuzi va Yung moduliga teskari proporsional. Konstruksiyalar mustahkamlik chegarasidan ancha past kuchlanishga hisoblanadi: chegara kuchlanishning ishchi kuchlanishga nisbati zaxira koeffitsiyenti deyiladi. Arqon o‘z og‘irligidan uzilmasligi uchun eng katta uzunlik l = σmax/(ρg) bo‘lib, kesim yuziga bog‘liq emas, chunki og‘irlik ham, kesim ham S ga mutanosib.

ƒFormula
Δl = F · l₀ / (E · S)
Guk qonuni bo‘yicha
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilishda yuk ko‘taruvchi arqon 12 000 N da uzilsa va u bilan atigi 3000 N gacha yuk ko‘tarilsa, zaxira koeffitsiyenti 12 000 : 3000 = 4. Shuning uchun arqon biroz og‘irroq yukka yoki zarbaga ham bardosh beradi.

Kim ishlatadi

Qurilish muhandislari konstruksiyalarga zaxira koeffitsiyentini kiritadi, lift texniklari arqonlarni muntazam tekshiradi, arqon va ilgaklarni nazorat qiluvchi inspektorlar yuk chegarasini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sumka yoki javon yorlig‘ida yozilgan «eng ko‘p yuk» ni o‘qing va nega ishlab chiqaruvchi uzilish chegarasidan ancha kichik qiymat yozishini o‘ylab ko‘ring. Sinab ko‘rmang.

Namunalar
Po‘lat sim: l₀ = 3 m, S = 2 mm², F = 400 N, E = 2·10¹¹ Pa. Δl = 400·3/(2·10¹¹·2·10⁻⁶) = 1200/(4·10⁵) = 3·10⁻³ m = 3 mm.
Po‘lat arqon uchun σmax = 5·10⁸ Pa, ρ = 7800 kg/m³, g = 10 m/s²: l = 5·10⁸/(7800·10) ≈ 6400 m – o‘z og‘irligidan uziladigan uzunlik.
Sinfda faoliyat

Fikr yuriting: agar sim ikki marta qalin (kesimi 2 marta katta) bo‘lsa, bir xil kuchda uzayish qanday o‘zgaradi? Ikki marta uzun bo‘lsa-chi? Javobni formula bo‘yicha asoslang va yengil rezina bilan kattalar yordamida tekshirib ko‘ring.

Mashq
1
Δl = F·l₀/(E·S) formulasidan S 2 marta ortsa, Δl qanday o‘zgaradi?
2
Alyuminiy sim (E = 7·10¹⁰ Pa): l₀ = 2 m, S = 1 mm², F = 70 N. Δl ni toping.
3
Sim mustahkamlik chegarasi 4·10⁸ Pa, ishchi kuchlanish 8·10⁷ Pa. Zaxira koeffitsiyentini toping.
4
Nima uchun uzun osma ko‘priklar po‘lat tros bilan quriladi, mis bilan emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →