Darslar 56–57 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
56
Masalalar yechish
Darslik: 148–149-betlar
MaqsadLinza formulasi va kattalashtirishga oid masalalarni yechish: 1/F = 1/d + 1/f, Γ = f/d, D = 1/F; fotoapparat va mavhum tasvir masalalari.
Yangi so‘zlar
linza formulasi · lens formulakattalashtirish Γ · magnification Γishora qoidasi · sign ruleoptik kuch · optical power
Tushuntirish
Masala yechishda masofalarni metrga o‘tkazing va ishorani to‘g‘ri qo‘ying: yig‘uvchi linzada F > 0, haqiqiy tasvirda f > 0, mavhum tasvirda f < 0; sochuvchi linzada F < 0. Asosiy munosabatlar: 1/F = 1/d + 1/f, Γ = f/d, D = 1/F. Ularni birlashtirib f = dF/(d – F) va Γ = F/(d – F) ni olish mumkin. Fotoapparat masalasida tasvir fokus tekisligiga yaqin joyda bo‘ladi: Γ = h/H (h – tasvir, H – buyum balandligi), bundan d = F(1 + Γ)/Γ; buyum uzoq bo‘lsa, d ≈ F·H/h. Agar mavhum tasvir berilgan bo‘lsa, f ni manfiy qo‘ying va natijada F ning ishorasidan linza turini aniqlang. Tasvir kattalashgan bo‘lsa, |Γ| > 1. Javob mantiqiyligini tekshiring: d > 2F bo‘lsa tasvir kichrayishi kerak.
Namunalar
F = 15 cm, d = 45 cm: f = dF/(d – F) = 45·15/30 = 22,5 cm; Γ = 22,5/45 = 0,5.
Fotoapparat (F = 5 cm) 10 m uzoqdagi bo‘yi 2 m odamni suratga oldi: f = dF/(d – F) = 10·0,05/9,95 ≈ 0,050 m; tasvir balandligi h = H·f/d ≈ 2·0,050/10 = 0,010 m = 1 cm. Uzoq buyum uchun f ≈ F.
Sinfda faoliyat
Hisoblash mashqi: telefon kamerasining fokus masofasi taxminan 5 mm. O‘z bo‘yingiz 1,6 m bo‘lsa va suratda sizning tasviringiz 4 mm bo‘lsa, siz kameradan qancha masofada turgansiz? Hisob natijasini xonada o‘lchab tekshiring.
Mashq
1
F = 20 cm, d = 30 cm. f ni toping.
60
2
Yig‘uvchi linzadan 10 cm masofada turgan buyumning mavhum tasviri 5 marta katta. Linzaning optik kuchi necha dptr?
f = –5·10 = –50 cm; D = 1/0,1 – 1/0,5 = 10 – 2 = 8 dptr
3
Nima uchun mavhum tasvir uchun f ni manfiy olamiz?
Tasvir linza bilan buyum bir tomonida joylashgan, nurlarning davomi kesishadi.
4
Linza d = 2F da qanday tasvir beradi va Γ nechaga teng?