☰ Mundarija · Fizika

Modda miqdori va molyar massa

Darslar 3–4 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

Modda miqdori

Darslik: 12–15-betlar
MaqsadModda miqdori, mol, Avogadro doimiysi va molyar massa tushunchalarini bilish; N = νN_A, ν = m/M va n = N/V formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
modda miqdori · amount of substancemol · moleAvogadro doimiysi · Avogadro constantmolyar massa · molar mass
Tushuntirish

Makroskopik jismda zarralar soni nihoyatda katta bo‘lgani uchun ularning sonini bitta namuna – 12 g uglerod atomlari soni bilan solishtirish qabul qilingan. 1 mol – shunday modda miqdoriki, undagi zarralar soni 12 g ¹²C ugleroddagi atomlar soniga (deyarli aniq) teng. Bu son Avogadro doimiysi N_A ≈ 6,02·10²³ mol⁻¹ bo‘lib, barcha moddalar uchun bir xil; 2019-yildan boshlab mol aynan shu doimiyning qat’iy belgilangan qiymati (6,02214076·10²³) orqali ta’riflanadi. Modda miqdori ν (nyu) harfi bilan belgilanadi va mol bilan o‘lchanadi: ν = N/N_A, bundan N = νN_A. Bir mol moddaning massasi molyar massa M deb ataladi: M = m₀N_A (birligi kg/mol), son qiymati bo‘yicha M gramm/mol hisobida M_r ga teng, masalan suv uchun M = 18 g/mol. Moddaning massasi m bo‘lsa, ν = m/M; hajm birligidagi molekulalar soni konsentratsiya n = N/V (birligi m⁻³), ρ = n·m₀.

Namunalar
36 g suvdagi modda miqdori ν = m/M = 36 g / 18 g/mol = 2 mol. Molekulalar soni N = νN_A = 2·6,02·10²³ ≈ 1,2·10²⁴ ta.
0,5 mol karbonat angidrid CO₂ ning massasi: M = 44 g/mol, m = νM = 0,5·44 = 22 g. Bitta CO₂ molekulasining massasi m₀ = M/N_A = 0,044 kg/mol / 6,02·10²³ mol⁻¹ ≈ 7,3·10⁻²⁶ kg.
Sinfda faoliyat

«Mol» kartochkalari: o‘qituvchi doskaga ikkita modda (masalan, suv va karbonat angidrid) va massani yozadi; guruhlar modda miqdori va molekulalar sonini hisoblab, birinchi bo‘lib to‘g‘ri javobni ko‘rsatadi. Faqat qog‘oz va qalam, hech qanday kimyoviy modda ishlatilmaydi.

Mashq
1
Avogadro doimiysining son qiymati va birligini ayting.
2
450 g suvdagi modda miqdorini toping (M = 18 g/mol). Javobni mol da bering.
3
6 mol kislorod O₂ ning massasi qancha (M = 32 g/mol)? Javob gramm da.
4
Nega molyar massa son jihatdan nisbiy molekulyar massaga teng (g/mol da)?