ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Holat tenglamasi va izotermik jarayon

Darslar 9–10 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
9

Ideal gaz holatining tenglamalari

Darslik: 30–32-betlar
MaqsadIdeal gaz holat tenglamasi (Mendeleyev–Klapeyron) va Klapeyron tenglamasini bilish va ularni qo‘llash.
Yangi so‘zlar
holat tenglamasi · equation of statemakroskopik parametrlar · macroscopic parametersMendeleyev–Klapeyron tenglamasi · Mendeleev–Clapeyron equationKlapeyron tenglamasi · Clapeyron equation
Tushuntirish

Ideal gazning holati uchta makroskopik parametr – bosim p, hajm V va absolyut temperatura T bilan tavsiflanadi. p = nkT ga n = N/V = νN_A/V ni qo‘ysak, pV = νN_A kT = νRT chiqadi, ν = m/M bo‘lgani uchun pV = (m/M)·RT. Bu Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi: gazning massasi, molyar massasi, bosimi, hajmi va temperaturasi orasidagi bog‘lanishni beradi. Uch parametrdan ikkitasi ma’lum bo‘lsa, uchinchisini topish mumkin, masalan V = mRT/(Mp), ρ = pM/(RT). Massa o‘zgarmaganda (m = const) gazning ikki holati uchun pV/T = const, ya’ni p₁V₁/T₁ = p₂V₂/T₂ (Klapeyron tenglamasi). Hisoblashda T doim kelvinda, p paskalda, V m³ da, M kg/mol da olinadi.

ƒFormula
p · V = (m / M) · R · T
R = 8,31 J/(mol·K)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kasalxonadagi 10 litrlik kislorod ballonida gaz 15 MPa bosim ostida, xona harorati 300 K. ν = pV/(RT) = 1,5·10⁷ · 0,01 / (8,31 · 300) ≈ 60 mol, massasi 60 · 32 ≈ 1,9 kg. Normal bosimda bu taxminan 1500 litr gazga teng.

Kim ishlatadi

Kasalxona texniklari ballon qancha vaqtga yetishini hisoblaydi, g‘avvoslar havo zaxirasini bosim va hajmdan baholaydi, gaz yetkazuvchilar ballonni massa bo‘yicha to‘ldiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Voleybol yoki futbol to‘pida yozilgan tavsiya etilgan bosim oralig‘ini toping va uning birligini (kPa, bar yoki psi) yozib oling.

Namunalar
He, 2 gV = 10 lT = 300 K
10 l (0,01 m³) idishda 300 K da 2 g geliy (M = 0,004 kg/mol) bor. Bosim: p = mRT/(MV) = 0,002·8,31·300/(0,004·0,01) ≈ 1,25·10⁵ Pa ≈ 125 kPa.
5 l hajmli idishda 400 K da gaz bosimi 166,2 kPa. Modda miqdori ν = pV/(RT) = 166 200·0,005/(8,31·400) = 831/3324 = 0,25 mol.
Sinfda faoliyat

«Uch parametr» kartochkalari: p, V, T, m, M yozilgan kartalardan guruh tasodifiy ikkitasini oladi, o‘qituvchi qolgan ikkitasini beradi; guruh kerakli formulani tanlab, noma’lumni ifodalaydi (hisoblamasdan). Faqat qog‘oz va qalam.

Mashq
1
Mendeleyev–Klapeyron tenglamasini yozing va undagi har bir harfning ma’nosini ayting.
2
CO₂ (M = 0,044 kg/mol) ning 300 K va 100 kPa dagi zichligini baholang.
3
Gaz 300 K, 100 kPa va 6 l holatdan 600 K va 150 kPa ga o‘tdi. Yangi hajm necha litr?
4
Nega holat tenglamasida temperatura kelvinda olinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi 10 ta belanchakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →