Darslar 1–2 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1
Modda tuzilishining molekulyar-kinetik nazariyasi
Darslik: 4–7-betlar
MaqsadMolekulyar-kinetik nazariyaning (MKN) uchta asosiy qoidasini bilish; diffuziya va Broun harakati bu qoidalarni qanday tasdiqlashini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
molekulyar-kinetik nazariya (MKN) · molecular-kinetic theory (MKT)diffuziya · diffusionBroun harakati · Brownian motionxaotik harakat · chaotic (random) motion
Tushuntirish
Molekulyar-kinetik nazariya moddaning tuzilishi va xossalarini uni tashkil etgan zarralarning harakati hamda ular orasidagi o‘zaro ta’sir bilan tushuntiradi. U tajribada tasdiqlangan uchta qoidaga tayanadi: moddalar atom va molekulalardan tuzilgan; zarralar to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi; zarralar orasida tortishish va itarilish kuchlari mavjud. Qadimgi yunon faylasufi Demokrit moddaning eng kichik bo‘linmas zarrasini «atom» deb atagan edi, nazariya esa XVIII asrdan boshlab izchil rivojlandi. Zarralarning harakatiga eng yaxshi dalil – diffuziya, ya’ni turli moddalarning o‘z-o‘zidan aralashib ketishi: hid xonaga tarqaladi, suvdagi choy sekin bir tekis rangga kiradi. 1827-yilda shotland botanigi R. Broun suvdagi gul changi donachalarining to‘xtovsiz tartibsiz sakrashini mikroskopda ko‘rdi; bu Broun harakati deb ataladi. Uning sababi – suyuqlik molekulalarining zarraga har tomondan tartibsiz urilishi (nazariyasini 1905-yilda A. Eynshteyn yaratgan), shu bois u moddaning molekulalardan tuzilganini ham isbotlaydi.
Namunalar
Yangi yopilgan non hidi oshxonadan boshqa xonaga ham o‘tadi, lekin buning uchun bir necha daqiqa kerak. Sabab: hid beruvchi molekulalar tartibsiz harakatlanib, havo molekulalari bilan son-sanoqsiz marta to‘qnashadi va yo‘nalishini tez-tez o‘zgartiradi, shuning uchun to‘g‘ri chiziq bo‘ylab uchib o‘tmaydi.
Tutun zarrasi yoki gul changi donasi mikroskopda sakrab harakatlanadi, chunki unga suyuqlik (gaz) molekulalari har tomondan tartibsiz uriladi. Zarra juda kichik bo‘lsa, bir tomondagi zarbalar boshqa tomondagidan ko‘proq bo‘lib qoladi va zarra siljiydi; yirik jism esa har tomondan teng urilgani uchun qimirlamaydi.
Sinfda faoliyat
Model: 5–6 o‘quvchi «molekula» bo‘lib, sinf o‘rtasida belgilangan maydonchada ko‘zlari ochiq, sekin va tartibsiz yurib turadi; bitta katta yumshoq to‘p «Broun zarrasi». Molekulalar to‘pga tegib o‘tganda to‘p qanday siljishini kuzating. Keyin to‘pni juda kichik bo‘lakka almashtirib, farqni muhokama qiling. Hamma narsa sekin yurish bilan bajariladi, yugurmang.
Mashq
1
MKNning uchta asosiy qoidasini ayting.
1) Moddalar atom va molekulalardan iborat; 2) zarralar to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi; 3) zarralar orasida tortishish va itarilish kuchlari bor.
2
Issiq choyga solingan qand tezroq erishi va aralashishini MKN asosida qanday izohlaysiz?
Issiq suvda molekulalar tezroq harakatlanadi, shuning uchun diffuziya tezroq boradi va qand molekulalari suv bo‘ylab tez tarqaladi.
3
Broun harakatining uchta xususiyatini ayting.
Zarra to‘xtovsiz va tartibsiz harakatlanadi; trayektoriyasi murakkab siniq chiziq; harakat zarraning o‘lchamiga bog‘liq (kichik zarra faolroq).
4
Nega ikkita juda silliq va toza shisha plastinkani bir-biriga jips bosib qo‘ysak, ularni ajratish qiyinlashadi, oddiy g‘adir-budur shisha bo‘laklari esa bir-biriga yopishmaydi?
Silliq sirtlar katta yuza bo‘ylab molekulalar orasidagi masofa juda kichik bo‘ladigan darajada yaqinlashadi va molekulyar tortishish sezilarli bo‘ladi. G‘adir-budur sirtlar faqat bir necha nuqtada tegadi, qolgan joylarda molekulalar uzoqda qoladi, tortishish esa masofa ortishi bilan juda tez kamayadi.