☰ Mundarija · Fizika

V bobni takrorlash

Darslar 62 · 1 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
62

V bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 160–163-betlar
MaqsadV bobni takrorlash: yorug‘lik tezligi, qaytish va sinish qonunlari, to‘la ichki qaytish, linzalar, optik asboblar va ko‘z.
Yangi so‘zlar
sindirish ko‘rsatkichi n · refractive index nchegaraviy burchak · limiting anglelinza formulasi · lens formulaoptik kuch D · optical power D
Tushuntirish

Yorug‘lik vakuumda c = 299 792 458 m/s ≈ 3·10⁸ m/s tezlik bilan tarqaladi; uni Ryomer (astronomik usul) va Fizo (c = 4lNν) o‘lchagan. Qaytish qonuni: γ = α; sinish qonuni: sin α/sin β = n₂/n₁ = v₁/v₂, bunda n = c/v. Optik zichroq muhitda nur perpendikulyarga yaqinlashadi. Zichdan siyrak muhitga o‘tishda tushish burchagi sin α₀ = n₂/n₁ dan katta bo‘lsa, nur to‘la qaytadi; bu hodisa nur tolali kabellarda va prizmali ko‘zgularda qo‘llanadi. Linzada D = 1/F, 1/F = 1/d + 1/f, Γ = f/d; d > 2F da tasvir haqiqiy, teskari va kichraygan, d < F da mavhum, to‘g‘ri va kattalashgan. Lupa K = D₀/F (D₀ = 25 cm), mikroskop K ≈ lD₀/(F₁F₂), teleskop K = F_ob/F_ok. Yaqindan ko‘rarlikda botiq (D < 0), uzoqdan ko‘rarlikda qavariq (D > 0) linzali ko‘zoynak taqiladi. Geliotexnika Quyosh energiyasidan issiqlik va elektr olishda ishlatiladi.

Namunalar
Bir jismni linzadan d = 30 cm da qo‘ysak va F = 10 cm bo‘lsa, f = 15 cm, Γ = 0,5; tasvir haqiqiy, teskari, kichraygan.
Shisha (n = 1,5) uchun chegaraviy burchak sin α₀ = 1/1,5 ≈ 0,67, α₀ ≈ 42°; 45° da tushgan nur havoga chiqmaydi, to‘la qaytadi.
Sinfda faoliyat

Takrorlash xaritasi: uchta ustun – «Nur», «Linza», «Asboblar va ko‘z» – chizib, har biriga asosiy formulalar, kundalik misol va bitta masala yozing. Do‘stingiz bilan bir-biringizdan so‘rang.

Mashq
1
Qaytish va sinish qonunlarini ayting.
2
F = 20 cm, d = 30 cm bo‘lsa, f necha cm?
3
Nima uchun lupa tasviri mavhum, mikroskop obyektivi tasviri esa haqiqiy?
4
Yaqindan ko‘rar odamga qanday ko‘zoynak kerak va nima uchun?