ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik dvigatellari va ularning FIK

Darslar 28–29 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
28

Ichki yonuv dvigatellari

Darslik: 81–82-betlar
MaqsadIssiqlik dvigateli tushunchasi; to‘rt taktli ichki yonuv dvigateli, dizel va reaktiv dvigatelning ishlash prinsipini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
issiqlik dvigateli · heat engineichki yonuv dvigateli · internal combustion enginedizel dvigateli · diesel enginereaktiv dvigatel · jet engine
Tushuntirish

Issiqlik dvigateli – issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilma. Ichki yonuv dvigatelida yoqilg‘i (benzin yoki gaz) silindr ichida yonadi. Odatda u to‘rt taktda ishlaydi: 1) so‘rish – yonuvchi aralashma (yoqilg‘i va havo) silindrga kiradi; 2) siqish – porshen aralashmani siqadi; 3) ish yurishi – svecha uchquni aralashmani yondiradi, qizigan gaz kengayib porshenni suradi va ish bajaradi; 4) chiqarish – ishlatilgan gazlar tashqariga chiqariladi. Dizel dvigatelida (R. Dizel, 1893-yilda patentlangan) svecha yo‘q: havo juda kuchli siqilib qiziydi, uning ichiga forsunka suyuq yoqilg‘i purkaydi va u o‘zi alangalanadi; dizelning FIK yuqoriroq (taxminan 40 %, karbyuratorli dvigatellarda 25–30 %). Reaktiv dvigatelda yoqilg‘i yonish kamerasida yonib, gaz soplodan katta tezlikda orqaga chiqadi va dvigatelni oldinga suradi; raketa yoqilg‘isi ham, oksidlovchisi ham o‘zida bo‘lgani uchun havosiz fazoda ham ishlaydi.

so‘rishsiqishish yurishichiqarish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mototsikl dvigateli minutiga 3000 marta aylansa, to‘rt taktli dvigatelning bitta silindri har ikki aylanishda bir marta ish yo‘li bajaradi. Demak, minutiga 1500 marta, sekundiga 25 marta «shaqillaydi» va tovushi shunga mos.

Kim ishlatadi

Mexaniklar dvigatel tovushiga qarab nosozlikni topadi, aviatsiya muhandislari reaktiv dvigatellarni loyihalaydi, kema va avtobus dvigatellarini ishlab chiqaruvchilar ish yo‘llari tartibini sozlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Deraza oldidan o‘tayotgan transport dvigateli tovushini tinglang: dvigatel tezroq aylansa tovush balandroq bo‘ladi. Ishlab turgan dvigatelga yaqin bormang.

Namunalar
To‘rt takt tartibi: so‘rish → siqish → ish yurishi → chiqarish. Bir ish siklida porshen ikki marta yuqoriga va ikki marta pastga yuradi, tirsakli val esa 2 marta to‘liq aylanadi, ish yurishida esa faqat bir marta ish bajariladi.
Reaktiv harakat: gaz orqaga F kuch bilan otilsa, dvigatel oldinga shunday kuch bilan suriladi (ta’sir va aks ta’sir). Shu sabab raketa havosiz bo‘shliqda ham tezlashadi, chunki u suyanadigan havo kerak emas.
Sinfda faoliyat

Sxema chizish: bir silindrli to‘rt taktli dvigatelning to‘rt rasmini (porshen vaziyati, klapanlar) chizing va har biriga «takt nomi» va gazning nima qilayotganini yozing. Haqiqiy dvigatel bilan ishlamang; avtomobil dvigatelini faqat usta ko‘rsatadi.

Mashq
1
Issiqlik dvigateli deb nimaga aytiladi?
2
To‘rt taktli dvigatel taktlarini ketma-ket ayting.
3
Dizel dvigateli benzinli dvigateldan qanday farq qiladi?
4
Nega raketa havosiz fazoda ham harakatlana oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →