Ichki yonuv dvigatellari
Issiqlik dvigateli – issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilma. Ichki yonuv dvigatelida yoqilg‘i (benzin yoki gaz) silindr ichida yonadi. Odatda u to‘rt taktda ishlaydi: 1) so‘rish – yonuvchi aralashma (yoqilg‘i va havo) silindrga kiradi; 2) siqish – porshen aralashmani siqadi; 3) ish yurishi – svecha uchquni aralashmani yondiradi, qizigan gaz kengayib porshenni suradi va ish bajaradi; 4) chiqarish – ishlatilgan gazlar tashqariga chiqariladi. Dizel dvigatelida (R. Dizel, 1893-yilda patentlangan) svecha yo‘q: havo juda kuchli siqilib qiziydi, uning ichiga forsunka suyuq yoqilg‘i purkaydi va u o‘zi alangalanadi; dizelning FIK yuqoriroq (taxminan 40 %, karbyuratorli dvigatellarda 25–30 %). Reaktiv dvigatelda yoqilg‘i yonish kamerasida yonib, gaz soplodan katta tezlikda orqaga chiqadi va dvigatelni oldinga suradi; raketa yoqilg‘isi ham, oksidlovchisi ham o‘zida bo‘lgani uchun havosiz fazoda ham ishlaydi.
Mototsikl dvigateli minutiga 3000 marta aylansa, to‘rt taktli dvigatelning bitta silindri har ikki aylanishda bir marta ish yo‘li bajaradi. Demak, minutiga 1500 marta, sekundiga 25 marta «shaqillaydi» va tovushi shunga mos.
Mexaniklar dvigatel tovushiga qarab nosozlikni topadi, aviatsiya muhandislari reaktiv dvigatellarni loyihalaydi, kema va avtobus dvigatellarini ishlab chiqaruvchilar ish yo‘llari tartibini sozlaydi.
Deraza oldidan o‘tayotgan transport dvigateli tovushini tinglang: dvigatel tezroq aylansa tovush balandroq bo‘ladi. Ishlab turgan dvigatelga yaqin bormang.
Sxema chizish: bir silindrli to‘rt taktli dvigatelning to‘rt rasmini (porshen vaziyati, klapanlar) chizing va har biriga «takt nomi» va gazning nima qilayotganini yozing. Haqiqiy dvigatel bilan ishlamang; avtomobil dvigatelini faqat usta ko‘rsatadi.