Darslar 28–29 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
28
Ichki yonuv dvigatellari
Darslik: 81–82-betlar
MaqsadIssiqlik dvigateli tushunchasi; to‘rt taktli ichki yonuv dvigateli, dizel va reaktiv dvigatelning ishlash prinsipini tushuntirish.
Issiqlik dvigateli – issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilma. Ichki yonuv dvigatelida yoqilg‘i (benzin yoki gaz) silindr ichida yonadi. Odatda u to‘rt taktda ishlaydi: 1) so‘rish – yonuvchi aralashma (yoqilg‘i va havo) silindrga kiradi; 2) siqish – porshen aralashmani siqadi; 3) ish yurishi – svecha uchquni aralashmani yondiradi, qizigan gaz kengayib porshenni suradi va ish bajaradi; 4) chiqarish – ishlatilgan gazlar tashqariga chiqariladi. Dizel dvigatelida (R. Dizel, 1893-yilda patentlangan) svecha yo‘q: havo juda kuchli siqilib qiziydi, uning ichiga forsunka suyuq yoqilg‘i purkaydi va u o‘zi alangalanadi; dizelning FIK yuqoriroq (taxminan 40 %, karbyuratorli dvigatellarda 25–30 %). Reaktiv dvigatelda yoqilg‘i yonish kamerasida yonib, gaz soplodan katta tezlikda orqaga chiqadi va dvigatelni oldinga suradi; raketa yoqilg‘isi ham, oksidlovchisi ham o‘zida bo‘lgani uchun havosiz fazoda ham ishlaydi.
Namunalar
To‘rt takt tartibi: so‘rish → siqish → ish yurishi → chiqarish. Bir ish siklida porshen ikki marta yuqoriga va ikki marta pastga yuradi, tirsakli val esa 2 marta to‘liq aylanadi, ish yurishida esa faqat bir marta ish bajariladi.
Reaktiv harakat: gaz orqaga F kuch bilan otilsa, dvigatel oldinga shunday kuch bilan suriladi (ta’sir va aks ta’sir). Shu sabab raketa havosiz bo‘shliqda ham tezlashadi, chunki u suyanadigan havo kerak emas.
Sinfda faoliyat
Sxema chizish: bir silindrli to‘rt taktli dvigatelning to‘rt rasmini (porshen vaziyati, klapanlar) chizing va har biriga «takt nomi» va gazning nima qilayotganini yozing. Haqiqiy dvigatel bilan ishlamang; avtomobil dvigatelini faqat usta ko‘rsatadi.
Mashq
1
Issiqlik dvigateli deb nimaga aytiladi?
Issiqlik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilma.
2
To‘rt taktli dvigatel taktlarini ketma-ket ayting.
So‘rish, siqish, ish yurishi, chiqarish.
3
Dizel dvigateli benzinli dvigateldan qanday farq qiladi?
Svecha yo‘q: yoqilg‘i kuchli siqilib qizigan havoda o‘zi alangalanadi; siqish darajasi va FIK yuqoriroq.
4
Nega raketa havosiz fazoda ham harakatlana oladi?
Yoqilg‘i va oksidlovchi o‘zida; orqaga otilgan gaz reaktiv kuch hosil qiladi, havoga tayanish shart emas.