ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Olamning yagona fizik manzarasi va fizika taraqqiyoti

Darslar 63–64 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
64

Fizika va texnika taraqqiyoti. O‘zbekistonda fizika sohasidagi tadqiqotlar

Darslik: 166–167-betlar
MaqsadFizika va texnika taraqqiyoti hamda O‘zbekistonda fizika sohasidagi tadqiqotlar va ularning ahamiyati haqida bilish.
Yangi so‘zlar
fan va texnika taraqqiyoti · progress of science and technologyO‘zbekiston Fanlar akademiyasi · Academy of Sciences of Uzbekistanyarimo‘tkazgich · semiconductornanotexnologiya · nanotechnology
Tushuntirish

Inson tosh qurollardan boshlab mis, bronza va temir qurollarga, so‘ng bug‘ mashinasi (XVIII asr oxiri), telegraf, ichki yonuv dvigateli, telefon va radio (XIX asr)ga o‘tdi. XX asrda elektr energetikasi, aviatsiya, atom texnikasi, elektronika, kompyuterlar, televideniye, lazerlar va kosmonavtika paydo bo‘ldi; XXI asrda axborot texnologiyalari, biofizika va nanotexnologiya tez rivojlanmoqda. Yurtimizda Beruniy, Ibn Sino, Forobiy va Ulug‘bek kabi allomalar yetishgan: Ulug‘bek rasadxonasida (XV asr) 1018 yulduzli katalog tuzilgan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi 1943-yilda tashkil topdi; o‘sha yili Fizika-texnika instituti, keyinchalik Yadro fizikasi (1956), Astronomiya (1966) va Elektronika (1967) institutlari, 1976-yilda esa «Fizika-Quyosh» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etilgan. Bu muassasalarda yarimo‘tkazgichlar, qattiq jismlar, issiqlik fizikasi, optika va lazerlar, yadro fizikasi, astronomiya va geliotexnika bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. Muassasalar vaqt o‘tishi bilan qayta tashkil etilgan va nomlari o‘zgargan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xaritadagi ilova bekat va yo‘lni sun’iy yo‘ldosh signallari orqali aniqlaydi. Signal 20 000 km masofani taxminan 0,07 s da bosib o‘tadi va nisbiylik nazariyasi tuzatmalarisiz xarita bir kunda taxminan 10 km ga adashgan bo‘lardi. Bu fizika yutug‘i oddiy ilovada ishlaydi.

Kim ishlatadi

Navigatsiya muhandislari va xarita dasturchilari shu tuzatmalarni hisobga oladi, yer o‘lchovchilar aniq joy aniqlaydi, GPSli traktor va qishloq xo‘jaligi mutaxassislari dalani aniq haydaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefoningiz bo‘lsa, xaritani ochib, o‘z joyingiz belgisini ko‘ring va signal sun’iy yo‘ldoshdan taxminan 0,07 s da kelishini eslab, bir necha daqiqadan keyin belgi qanday harakatlanishini kuzating.

Namunalar
Yarimo‘tkazgichlar fizikasi tadqiqotlari asosida diodlar, fotodiodlar va detektorlar yaratildi – ular elektronika va tibbiyotda ishlatiladi.
Ulug‘bek rasadxonasi yulduz katalogi 1018 ta yulduzni o‘z ichiga olgan – o‘rta asrlar astronomiyasining buyuk yutug‘i.
Sinfda faoliyat

Mini-loyiha: bitta texnologiya (masalan, telefon, lazer, quyosh paneli) tanlang va uning ortidagi fizika qonunlarini 5–6 jumlada yozing. Qaysi bobda o‘rgangan mavzularimiz (issiqlik, optika, molekulyar fizika) unga aloqador? Oila a’zolaringiz bilan muhokama qiling.

Mashq
1
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi qachon tashkil topgan?
2
Ulug‘bek rasadxonasi katalogida nechta yulduz bor edi?
3
Texnika taraqqiyoti fizika yutuqlariga qanday bog‘liq? Bitta misol keltiring.
4
Fizika sohasida O‘zbekistonda qaysi yo‘nalishlarda tadqiqot olib borilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYil yakuni va yoz rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →