Fizika va texnika taraqqiyoti. O‘zbekistonda fizika sohasidagi tadqiqotlar
Inson tosh qurollardan boshlab mis, bronza va temir qurollarga, so‘ng bug‘ mashinasi (XVIII asr oxiri), telegraf, ichki yonuv dvigateli, telefon va radio (XIX asr)ga o‘tdi. XX asrda elektr energetikasi, aviatsiya, atom texnikasi, elektronika, kompyuterlar, televideniye, lazerlar va kosmonavtika paydo bo‘ldi; XXI asrda axborot texnologiyalari, biofizika va nanotexnologiya tez rivojlanmoqda. Yurtimizda Beruniy, Ibn Sino, Forobiy va Ulug‘bek kabi allomalar yetishgan: Ulug‘bek rasadxonasida (XV asr) 1018 yulduzli katalog tuzilgan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi 1943-yilda tashkil topdi; o‘sha yili Fizika-texnika instituti, keyinchalik Yadro fizikasi (1956), Astronomiya (1966) va Elektronika (1967) institutlari, 1976-yilda esa «Fizika-Quyosh» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etilgan. Bu muassasalarda yarimo‘tkazgichlar, qattiq jismlar, issiqlik fizikasi, optika va lazerlar, yadro fizikasi, astronomiya va geliotexnika bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. Muassasalar vaqt o‘tishi bilan qayta tashkil etilgan va nomlari o‘zgargan.
Xaritadagi ilova bekat va yo‘lni sun’iy yo‘ldosh signallari orqali aniqlaydi. Signal 20 000 km masofani taxminan 0,07 s da bosib o‘tadi va nisbiylik nazariyasi tuzatmalarisiz xarita bir kunda taxminan 10 km ga adashgan bo‘lardi. Bu fizika yutug‘i oddiy ilovada ishlaydi.
Navigatsiya muhandislari va xarita dasturchilari shu tuzatmalarni hisobga oladi, yer o‘lchovchilar aniq joy aniqlaydi, GPSli traktor va qishloq xo‘jaligi mutaxassislari dalani aniq haydaydi.
Telefoningiz bo‘lsa, xaritani ochib, o‘z joyingiz belgisini ko‘ring va signal sun’iy yo‘ldoshdan taxminan 0,07 s da kelishini eslab, bir necha daqiqadan keyin belgi qanday harakatlanishini kuzating.
Mini-loyiha: bitta texnologiya (masalan, telefon, lazer, quyosh paneli) tanlang va uning ortidagi fizika qonunlarini 5–6 jumlada yozing. Qaysi bobda o‘rgangan mavzularimiz (issiqlik, optika, molekulyar fizika) unga aloqador? Oila a’zolaringiz bilan muhokama qiling.