Geliotexnika. O‘zbekistonda quyosh energiyasidan foydalanish
Quyosh energiyasini issiqlikka yoki elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilmalar geliotexnik qurilmalar, bu sohani o‘rganuvchi fan esa geliotexnika deyiladi (yunoncha «Gelios» – Quyosh). Atmosfera tashqarisida Quyosh nurlanishining quvvati taxminan 1360 W/m² ga teng; Yer sirtiga ochiq osmonda taxminan 1000 W/m² gacha yetib keladi, bu geografik kenglik, fasl va kun vaqtiga bog‘liq. O‘zbekistonda ochiq kunlar ko‘p, yoz kunlari uzun, shuning uchun bu yerda Quyoshdan foydalanish qulay. Qadimdan Quyosh issiqligida meva va sabzavotlar quritilgan; Abu Ali ibn Sino linza nurni bir nuqtaga yig‘ib, uni kuchli qizdirishini yozgan. XX asrda Toshkentda geliotexnika laboratoriyalari ochildi (1934), 1976-yilda «Fizika-Quyosh» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi, 1987-yilda Parkentda issiqlik quvvati 1 MW bo‘lgan Quyosh sandoni qurildi. Quyosh kollektori suvni isitadi (Q = cmΔT), fotoelement esa yorug‘likdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr tokini hosil qiladi; so‘nggi yillarda mamlakatda yirik fotoelektr stansiyalari ham qurilmoqda. Quyosh energetikasi ekologik toza, ammo ob-havoga va kunning vaqtiga bog‘liq.
Muhokama: uyingiz tomiga 4 m² Quyosh kollektori o‘rnatilsa, qaysi fasllarda va kun vaqtlarida eng samarali ishlaydi? Bulutli kunda nima bo‘ladi? Nima uchun qo‘shimcha issiqlik bakli va zaxira isitgich zarur? Qurilmalarni faqat mutaxassislar o‘rnatadi; tomda ishlash xavfli, kollektordagi suv juda issiq bo‘lishi mumkin.