3-laboratoriya mashg‘uloti: o‘simlik hujayrasida plazmoliz va deplazmolizni kuzatish
Hujayra shirasida suvda eriydigan moddalar ko‘p. Hujayra o‘zidan konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan tuz eritmasiga tushsa, suv osmos yo‘li bilan hujayradan tashqariga chiqadi, vakuola kichrayadi, tiriklik qismi (protoplast) hujayra devoridan ajraladi: bu plazmoliz. Hujayra yana toza suvga o‘tkazilsa, suv qaytib kiradi va protoplast devorga tegib qayta taranglashadi — deplazmoliz; bunda hujayra tirik va membranasi yarim o‘tkazuvchan bo‘lishi shart. Tajribada o‘qituvchi tayyorlagan tuz eritmasi (taxminan 100 ml suvga 6 g osh tuzi) tomiziladi, ikkinchi tomondan filtr qog‘oz bilan suv tortiladi; 5–7 daqiqadan so‘ng plazmoliz ko‘rinadi. Keyin tuz toza suv bilan almashtiriladi va deplazmoliz kuzatiladi. O‘tkir asboblar (pichoq, skalpel) bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; o‘quvchilar tayyor preparat yoki elodeya bargining kichik qismini pinset bilan oladi.
Tuz sepilgan salat idishda bir oz turib qolsa, tagida suyuqlik yig‘iladi: tuz sabzavot hujayralaridan suvni tortib chiqaradi. Tuzlash oziqni saqlashning qadimiy usuli ham, chunki bunday sharoitda mikroblar o‘sishi qiyin.
Tuzlama tayyorlovchi tuz miqdorini hisoblaydi, melioratsiya agronomi sho‘rlangan yerlarni kuzatadi, oshpaz salatni to‘g‘ri vaqtda tuzlaydi.
Uyda salat tayyorlanayotgan bo‘lsa, kattalardan so‘rab, tuz sepilgandan keyin idish tubida suyuqlik yig‘ilishini kuzating; bo‘lmasa, tuzlanadigan yana ikki oziqni o‘ylab toping.
«Tuz eritmasi kalkulyatori». Guruh turli hajmdagi tuz eritmasini tayyorlash uchun kerakli tuz massasini hisoblaydi (6 g/100 ml nisbatda). Amaliy tayyorlashni o‘qituvchi bajaradi.