O‘simliklar va hayvonlar seleksiyasi
Nav yoki zot — odam yaratgan, barqaror foydali belgilari irsiylanadigan populyatsiya; har birining reaksiya normasi bor, shuning uchun yaxshi sharoit ham unumdorlikni cheksiz oshirmaydi. Asosiy usullar: tanlash va duragaylash. Yalpi tanlashda (chetdan changlanuvchi o‘simliklarda) kerakli belgili o‘simliklar guruhi saralanadi, nav genetik jihatdan bir xil bo‘lmaydi; yakka tanlashda alohida o‘simliklardan avlod olinib, toza liniyalar yaratiladi. Duragaylash tur ichida, geografik uzoq formalar o‘rtasida (masalan, «Toshkent» g‘o‘za navlari uchun yovvoyi g‘o‘za bilan) va uzoq turlar o‘rtasida bo‘ladi: karam × turp duragayi (G. D. Karpechenko, 1920-yillar) bepusht, xromosomalar to‘plami ikki barobar ko‘paytirilgach (poliploidiya), hosildor bo‘ldi; bug‘doy × javdar duragayi — tritikale. Sun’iy mutagenezda nur yoki kimyoviy moddalar bilan mutatsiyalar olinadi (mutagenlar bilan faqat laboratoriyada mutaxassislar ishlaydi). Geterozis — F1 duragaylarining ota-onaga qaraganda hosildor, chidamli va hayotchanligi. Hayvonlar seleksiyasida avlod kam, shuning uchun asosan yakka tanlash va eksterer (tashqi tuzilish) baholanadi; zotlararo va uzoq formalar duragaylashdan ko‘p mahsuldor zotlar yaratilgan (masalan, arxar × merinos — arxaromerinos). Hozir ularga genom bo‘yicha belgilarni tahlil qilish va gen muhandisligi ham qo‘shilgan.
| Usul | Turlari, mohiyati |
|---|---|
| Tanlash | ommaviy, yakka (sof liniyalar) |
| Duragaylash | tur ichida, uzoq shakllar, uzoq turlar |
| Sun’iy mutagenez | nurlanish yoki kimyoviy moddalar (faqat mutaxassislar) |
| Poliploidiya | xromosoma to‘plamini oshirish |
| Geterozis | F₁ duragaylarning kuchliligi |
Tuxum fermalarida ikki tanlangan chiziqdan olingan duragay tovuqlar ishlatiladi: ular ota-onasidan ko‘proq tuxum beradi, bu geterozis hodisasi. Shuning uchun ferma chorvadorlari ota-ona chiziqlarini toza saqlab, duragaylarni alohida oladi.
Parranda seleksioneri ota-ona chiziqlarini saqlaydi, urug‘chilik mutaxassisi duragay urug‘ ishlab chiqaradi, o‘simlik genetigi poliploidiyadan foydalanadi.
Bozorda ko‘rgan biror meva navini tanlab, odamlar uni nima uchun saralagan bo‘lishi mumkinligini (shirinligi, kattaligi va hokazo) bir gapda yozing.
«Usulni tanlang». Kartochkalar: 1) ekinzordan eng yaxshi boshoqlarni terib, urug‘ olish; 2) yovvoyi qarindosh bilan chatishtirish; 3) xromosomalar to‘plamini ikki baravar oshirish; 4) bitta o‘simlik avlodini alohida yetishtirib, toza liniya olish. Har biriga usulni belgilang.