O‘simliklar va hayvonlar seleksiyasi
Nav yoki zot — odam yaratgan, barqaror foydali belgilari irsiylanadigan populyatsiya; har birining reaksiya normasi bor, shuning uchun yaxshi sharoit ham unumdorlikni cheksiz oshirmaydi. Asosiy usullar: tanlash va duragaylash. Yalpi tanlashda (chetdan changlanuvchi o‘simliklarda) kerakli belgili o‘simliklar guruhi saralanadi, nav genetik jihatdan bir xil bo‘lmaydi; yakka tanlashda alohida o‘simliklardan avlod olinib, toza liniyalar yaratiladi. Duragaylash tur ichida, geografik uzoq formalar o‘rtasida (masalan, «Toshkent» g‘o‘za navlari uchun yovvoyi g‘o‘za bilan) va uzoq turlar o‘rtasida bo‘ladi: karam × turp duragayi (G. D. Karpechenko, 1920-yillar) bepusht, xromosomalar to‘plami ikki barobar ko‘paytirilgach (poliploidiya), hosildor bo‘ldi; bug‘doy × javdar duragayi — tritikale. Sun’iy mutagenezda nur yoki kimyoviy moddalar bilan mutatsiyalar olinadi (mutagenlar bilan faqat laboratoriyada mutaxassislar ishlaydi). Geterozis — F1 duragaylarining ota-onaga qaraganda hosildor, chidamli va hayotchanligi. Hayvonlar seleksiyasida avlod kam, shuning uchun asosan yakka tanlash va eksterer (tashqi tuzilish) baholanadi; zotlararo va uzoq formalar duragaylashdan ko‘p mahsuldor zotlar yaratilgan (masalan, arxar × merinos — arxaromerinos). Hozir ularga genom bo‘yicha belgilarni tahlil qilish va gen muhandisligi ham qo‘shilgan.
«Usulni tanlang». Kartochkalar: 1) ekinzordan eng yaxshi boshoqlarni terib, urug‘ olish; 2) yovvoyi qarindosh bilan chatishtirish; 3) xromosomalar to‘plamini ikki baravar oshirish; 4) bitta o‘simlik avlodini alohida yetishtirib, toza liniya olish. Har biriga usulni belgilang.