ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Madaniy o‘simliklar markazlari va seleksiya usullari

Darslar 64–65 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
65

O‘simliklar va hayvonlar seleksiyasi

Darslik: 177–181-betlar
MaqsadO‘simlik va hayvonlar seleksiyasi usullarini (tanlash, duragaylash, mutagenez, poliploidiya, geterozis) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yalpi va yakka tanlash · mass and individual selectionduragaylash · hybridisationgeterozis · heterosissun’iy mutagenez · artificial mutagenesis
Tushuntirish

Nav yoki zot — odam yaratgan, barqaror foydali belgilari irsiylanadigan populyatsiya; har birining reaksiya normasi bor, shuning uchun yaxshi sharoit ham unumdorlikni cheksiz oshirmaydi. Asosiy usullar: tanlash va duragaylash. Yalpi tanlashda (chetdan changlanuvchi o‘simliklarda) kerakli belgili o‘simliklar guruhi saralanadi, nav genetik jihatdan bir xil bo‘lmaydi; yakka tanlashda alohida o‘simliklardan avlod olinib, toza liniyalar yaratiladi. Duragaylash tur ichida, geografik uzoq formalar o‘rtasida (masalan, «Toshkent» g‘o‘za navlari uchun yovvoyi g‘o‘za bilan) va uzoq turlar o‘rtasida bo‘ladi: karam × turp duragayi (G. D. Karpechenko, 1920-yillar) bepusht, xromosomalar to‘plami ikki barobar ko‘paytirilgach (poliploidiya), hosildor bo‘ldi; bug‘doy × javdar duragayi — tritikale. Sun’iy mutagenezda nur yoki kimyoviy moddalar bilan mutatsiyalar olinadi (mutagenlar bilan faqat laboratoriyada mutaxassislar ishlaydi). Geterozis — F1 duragaylarining ota-onaga qaraganda hosildor, chidamli va hayotchanligi. Hayvonlar seleksiyasida avlod kam, shuning uchun asosan yakka tanlash va eksterer (tashqi tuzilish) baholanadi; zotlararo va uzoq formalar duragaylashdan ko‘p mahsuldor zotlar yaratilgan (masalan, arxar × merinos — arxaromerinos). Hozir ularga genom bo‘yicha belgilarni tahlil qilish va gen muhandisligi ham qo‘shilgan.

UsulTurlari, mohiyati
Tanlashommaviy, yakka (sof liniyalar)
Duragaylashtur ichida, uzoq shakllar, uzoq turlar
Sun’iy mutageneznurlanish yoki kimyoviy moddalar (faqat mutaxassislar)
Poliploidiyaxromosoma to‘plamini oshirish
GeterozisF₁ duragaylarning kuchliligi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tuxum fermalarida ikki tanlangan chiziqdan olingan duragay tovuqlar ishlatiladi: ular ota-onasidan ko‘proq tuxum beradi, bu geterozis hodisasi. Shuning uchun ferma chorvadorlari ota-ona chiziqlarini toza saqlab, duragaylarni alohida oladi.

Kim ishlatadi

Parranda seleksioneri ota-ona chiziqlarini saqlaydi, urug‘chilik mutaxassisi duragay urug‘ ishlab chiqaradi, o‘simlik genetigi poliploidiyadan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bozorda ko‘rgan biror meva navini tanlab, odamlar uni nima uchun saralagan bo‘lishi mumkinligini (shirinligi, kattaligi va hokazo) bir gapda yozing.

Namunalar
Karam (n = 9) × turp (n = 9): duragayda 9 + 9 = 18 xromosoma, gomologiya yo‘q, meyoz buziladi, bepusht. To‘plam 18 × 2 = 36 ga ko‘paytirilsa, juftlar hosil bo‘lib, duragay urug‘ beradi.
01020304050303432451-chiziq2-chiziqOta-onalar o‘rtachasiF₁ duragays/gaHosildorlik
Geterozis: ikki toza liniya hosili 30 va 34 s/ga, F1 duragay 45 s/ga. O‘rtacha ota-ona 32 s/ga, ustunlik 45 − 32 = 13 s/ga.
Sinfda faoliyat

«Usulni tanlang». Kartochkalar: 1) ekinzordan eng yaxshi boshoqlarni terib, urug‘ olish; 2) yovvoyi qarindosh bilan chatishtirish; 3) xromosomalar to‘plamini ikki baravar oshirish; 4) bitta o‘simlik avlodini alohida yetishtirib, toza liniya olish. Har biriga usulni belgilang.

Mashq
1
Yalpi va yakka tanlashning farqi nimada?
2
Geterozis nima?
3
Turpning gametasida 9 ta xromosoma bo‘lsa, karam bilan duragayda bepusht holatda nechta xromosoma bo‘ladi?
4
Nima uchun karam × turp duragayi poliploidiyadan keyin hosildor bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →