ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Polimer va pleyotrop ta’sir, gen o‘zaro ta’siri masalalari

Darslar 54–55 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
55

2-amaliy mashg‘ulot: noallel genlarning o‘zaro ta’siriga doir masalalar yechish

Darslik: 149-bet
MaqsadAllel bo‘lmagan genlarning o‘zaro ta’siriga doir masalalarni yechish: ta’sir turini nisbatdan aniqlash.
Yangi so‘zlar
nisbatdan aniqlash · identifying from the ratioretsessiv epistaz · recessive epistasismiqdoriy belgi · quantitative traitsinflar yig‘indisi · sum of the classes
Tushuntirish

Masalada F2 dagi nisbatni qarang va yig‘indisi 16 bo‘lsa, diduragay (ikki gen) ekanligini bilasiz. 9:3:3:1 — oddiy mustaqil irsiylanish yoki komplementar tovuq toji; 9:7 — komplementar ta’sir; 13:3 yoki 12:3:1 — dominant epistaz; 9:3:4 — retsessiv epistaz; 15:1 — nokumulyativ polimeriya; 1:4:6:4:1 — kumulyativ polimeriya. Keyin ota-ona genotipini yozing, gametalarni toping, Pennet katagini tuzing va fenotip sinflarini guruhlang (masalan, 9:3:4 da 3+1 — «ee» bo‘lgani uchun bir sinf). Avlod sonlarini topish uchun umumiy sonni 16 ga bo‘lib, sinf qismiga ko‘paytiring. Natijani nisbat bilan tekshiring: sinflar yig‘indisi umumiy songa teng bo‘lishi kerak.

F₂ nisbatTa’sir turi
9 : 3 : 3 : 1mustaqil irsiylanish
9 : 7komplementar
13 : 3, 12 : 3 : 1dominant epistaz
9 : 3 : 4retsessiv epistaz
15 : 1kumulyativ bo‘lmagan polimeriya
1 : 4 : 6 : 4 : 1kumulyativ polimeriya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zavod nazoratchisi partiyadagi mahsulotlarning taxminan to‘rtdan biri nuqsonli ekanini ko‘rsa, muayyan stanokdan gumon qiladi: sonlardagi qonuniyat sababni ko‘rsatadi. Genetik ham F2 dagi nisbatga qarab, genlarning ta’sir turini aniqlaydi.

Kim ishlatadi

Sifat nazoratchisi nuqsonlar sababini izlaydi, ma’lumotlar tahlilchisi sonlardagi qonuniyatni topadi, genetik nisbatga qarab gen ta’sirini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir hafta davomida nechta kun quruq, nechta kun yomg‘irli bo‘lganini sanab, «5:2» kabi oddiy nisbat ko‘rinishida yozing va qonuniyat bormi, o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
0501001502001806080QoraJigarrangSariqKuchukchalar
Labrador: BE_ — qora, bbE_ — jigarrang, __ee — sariq (E bo‘lmasa pigment hosil bo‘lmaydi; retsessiv epistaz). BbEe × BbEe, 320 kuchukda: 320 ÷ 16 × 9 = 180 qora, 60 jigarrang, 80 sariq (9:3:4).
GenotipBo‘y, sm
aabb10
AaBb20
AABB30
O‘simlik bo‘yi: asos 10 sm, har bir dominant allel +5 sm. aabb = 10 sm; AaBb = 10 + 2 × 5 = 20 sm; AABB = 10 + 4 × 5 = 30 sm. AABB × aabb dan F2 da 20 sm li o‘simliklar 6/16.
Sinfda faoliyat

«Ratio detektivi». Har bir juftlik o‘z F2 nisbatini (13:3, 9:7, 15:1, 9:3:4) yashirin tarzda yozadi va boshqalar ta’sir turini va ota-ona genotipini topadi.

Mashq
1
F2 da 9:3:4 nisbat qaysi ta’sirga xos?
2
Nokumulyativ polimeriyada F2 da nisbat qanday?
3
BbEe × BbEe dan 480 ta kuchuk tug‘ildi. Taxminan nechtasi sariq (ee)?
4
Nima uchun F2 da 9:7 nisbat 9:3:3:1 ning shakli o‘zgarganligini bildiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →