Oqsil funksiyalari, nuklein kislotalar va amilaza tajribasi
Darslar 27–29 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
MaqsadAmilaza fermentining kraxmalga ta’sirini tajribada kuzatish va xulosa chiqarish.
Yangi so‘zlar
amilaza · amylasekraxmal · starchyod bilan reaksiya · reaction with iodinenazorat probirkasi · control tube
Tushuntirish
Amilaza kraxmalni shakargacha parchalaydi; u unayotgan donlarda va so‘lakda ko‘p. Ishni o‘qituvchi rahbarligida bajaring: ferment manbai sifatida faqat o‘zingizning so‘lagingizni oling (bir qultum suvni og‘izda bir necha daqiqa ushlab, toza stakanga tuting), yod eritmasi (taxminan 1 %) va kraxmal eritmasini (taxminan 0,5 %) o‘qituvchi tayyorlaydi. Birinchi (nazorat) probirkada kraxmalga suv qo‘shib, bir tomchi yod tomizsangiz, to‘q ko‘k-binafsha rang hosil bo‘ladi: kraxmal bor. Ikkinchi probirkada kraxmalga so‘lak qo‘shib 5 daqiqa kutib yod tomizsangiz, rang kuchsiz, qizg‘ish yoki sariq bo‘ladi: kraxmal parchalangan. Yod eritmasi og‘izga, ko‘zga va teriga tushmasin; ishdan keyin qo‘lni yuving va eritmalarni ichmang.
Namunalar
Nazorat probirkasi: kraxmal + suv + yod → ko‘k-binafsha (kraxmal bor). Tajriba probirkasi: kraxmal + so‘lak + yod → sarg‘ish (kraxmal yo‘q).
Natija yozuvi: «Amilaza kraxmalni parchaladi; yod bilan ko‘k rang yo‘qoldi. Xulosa: ferment tanlovchan va kraxmalga ta’sir qiladi.»
Sinfda faoliyat
«Tajriba rejasi». Guruhlar muzdek suv, xona harorati va iliq (qaynoq emas) suv bilan uchta variant ko‘rinishini rejalashtiradi: haroratning ferment tezligiga ta’sirini qanday tekshirish mumkin? Tajribani o‘qituvchi nazoratida o‘tkazing.
Mashq
1
Yod kraxmal borligini qanday ko‘rsatadi?
Kraxmal bor joyda to‘q ko‘k-binafsha rang hosil bo‘ladi.
2
Nazorat probirkasi nima uchun kerak?
Taqqoslash uchun: ferment qo‘shilmasa kraxmal saqlanishini ko‘rsatadi, shu bilan rang o‘zgarishi fermentdan ekanini isbotlaydi.
3
Agar so‘lakni avval qaynatib sovitsangiz, tajribada nima bo‘lishini kutasiz? Asoslang.
Yod yana ko‘k rang beradi: amilaza oqsil, qaynatishda denaturatsiyalanib, ishlamaydi.
4
Nonni uzoq chaynasangiz shirinroq tuyilishining sababi nima?