ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Oqsil funksiyalari, nuklein kislotalar va amilaza tajribasi

Darslar 27–29 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
28

Nuklein kislotalar

Darslik: 72–75-betlar
MaqsadDNK, RNK va ATF tuzilishini, komplementarlik qoidasini va nuklein kislotalarning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
nukleotid · nucleotidekomplementarlik · complementarityDNK qo‘sh spirali · DNA double helixATF · ATP
Tushuntirish

Nuklein kislotalarni 1869-yilda shveytsariyalik vrach F. Misher leykotsit yadrosidan ajratgan. DNK (dezoksiribonuklein kislota) yadroda, shuningdek mitoxondriya va plastidalarda uchraydi; RNK yadro, sitoplazma, ribosoma va organoidlarda bo‘ladi. Ikkalasi ham nukleotidlardan tuzilgan polimer; nukleotid = azotli asos + besh uglerodli qand + fosfat qoldig‘i. DNKda qand dezoksiriboza, asoslar A (adenin), T (timin), G (guanin), C (sitozin); u ikki zanjirli qo‘sh spiral (1953-yilda J. Uotson va F. Krik tavsiflagan; R. Franklin va M. Uilkins rentgen ma’lumotlari muhim bo‘lgan). Zanjirlar komplementarlik qoidasi bilan bog‘lanadi: A doimo T bilan (2 ta vodorod bog‘), G doimo C bilan (3 ta vodorod bog‘); shuning uchun A = T va G = C. RNK bir zanjirli, qandi riboza, timin o‘rniga uratsil (U) bor; uch xili: axborot (i-RNK), transport (t-RNK) va ribosoma (r-RNK). ATF — adenin, riboza va uchta fosfat qoldig‘idan iborat; fosfat ajralganda energiya (taxminan 40 kJ/mol) chiqadi, shu sababli ATF hujayraning universal energiya valyutasi. DNK irsiy axborotni saqlaydi va uzatadi.

Ikkalasining birligi: nukleotid = asos + shakar + fosfat
BelgiDNKRNK
Shakardezoksiribozariboza
Azotli asoslarA, T, G, CA, U, G, C
Zanjirikki zanjirli spiralbir zanjirli
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozorda baliq turi yorliqdagi nomga mos kelishini tekshirish uchun laboratoriya DNK dagi qisqa «shtrix-kod» qismini o‘qiydi. Har bir turda bu ketma-ketlik o‘ziga xos, shuning uchun u tur nomini aniqlashga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Genetik turlarning o‘zaro qarindoshligini tekshiradi, oziq-ovqat nazorati xodimi mahsulot tarkibini tasdiqlaydi, yovvoyi tabiat inspektori kichik namunadan turni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘ylak yoki sumkadagi zip (yoki biror qulf va kalit)ni ko‘ring: u ikki DNK zanjiriga qanday o‘xshashini va qayerda o‘xshamasligini bir gapda yozing.

Namunalar
ATTAGCCGCG
DNK zanjirining bir qismi A–T–G–C–C bo‘lsa, komplementar zanjir T–A–C–G–G bo‘ladi.
010203020203030ATGC%%
DNKda adenin 20 % bo‘lsa, timin ham 20 %; qolgan 100 − 20 − 20 = 60 % ni G va C teng bo‘lishadi: har biri 30 %.
Sinfda faoliyat

«Komplementar juftlar». Kartochkalarda A, T, G, C harflari bor. Bir o‘quvchi DNK zanjirini «o‘qiydi», juft esa komplementar zanjirni quradi; vodorod bog‘ sonini (A–T uchun 2, G–C uchun 3) hisoblab chiqadi.

Mashq
1
DNK nukleotidi nimalardan tuzilgan?
2
DNKning bir zanjiri ATTGCA bo‘lsa, komplementar zanjirni yozing.
ATTGCA
3
DNKda guanin 30 % bo‘lsa, adenin necha foiz? (G = C = 30 %, qolgani A va T)
4
DNK va RNKning ikkita farqini ayting. Nima uchun ATFni «energiya valyutasi» deyishadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →