ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Lipidlar, aminokislotalar va oqsillar

Darslar 23–24 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
24

Oqsillar. Aminokislotalar

Darslik: 63–65-betlar
MaqsadOqsillarning elementar tarkibini, aminokislotalar tuzilishini va peptid bog‘ hosil bo‘lishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
aminokislota · amino acidpeptid bog‘ · peptide bondpolipeptid · polypeptidealmashtirib bo‘lmaydigan aminokislota · essential amino acid
Tushuntirish

Oqsillar hujayradagi organik moddalar ichida miqdor va ahamiyat jihatidan birinchi o‘rinda turadi; ular tarkibida taxminan 50–54 % uglerod, 21–23 % kislorod, 6,5–7,3 % vodorod, 16 % azot va oz miqdorda oltingugurt bo‘ladi. Oqsil monomeri — aminokislota: umumiy formulasi H₂N–CH(R)–COOH, ya’ni aminoguruh (–NH₂), karboksil guruh (–COOH) va radikal (R); aminokislotalar faqat radikali bilan farq qiladi. Oqsillar tarkibiga 20 xil aminokislota kiradi. Ikki aminokislota birikkanda bittasining –COOH guruhi va ikkinchisining –NH₂ guruhidan bir molekula suv ajralib, ular peptid bog‘ (–CO–NH–) bilan bog‘lanadi; ikkitadan dipeptid, ko‘pidan polipeptid hosil bo‘ladi, n ta aminokislotali zanjirda n − 1 ta peptid bog‘ bor. O‘simliklar va ko‘p mikroorganizmlar barcha aminokislotalarni sintez qiladi, odam esa taxminan to‘qqiz aminokislotani (almashtirib bo‘lmaydigan) faqat ovqat bilan oladi; bolalarda ba’zi qo‘shimchalari ham zarur bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda ularning ko‘pi mikroorganizmlar va biotexnologiya yordamida sanoatda olinadi.

HHHROOHNCC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Atlas va ipak matolar tut ipak qurti pilla ipidan to‘qiladi. Ipak tolasi oqsil, ya’ni aminokislotalar zanjiri. Jun ham oqsildan iborat, paxta esa o‘simlik uglevodidan.

Kim ishlatadi

Ipak qurti boquvchisi pilla yetishtiradi, to‘quvchi ipak matoga ishlov beradi, to‘qimachilik laboratoriyasi xodimi mato tarkibini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kiyim yorlig‘idagi tarkibni o‘qib, bitta oqsil tola (ipak yoki jun) va bitta o‘simlik tolasi (paxta yoki zig‘ir) toping; topolmasangiz, sinfdoshingiz bilan solishtiring.

Namunalar
C2H5NO2 + C3H7NO2→C5H10N2O3 + H2O
Glitsin + alanin → dipeptid + suv
Glitsin — eng oddiy aminokislota (R = H). Glitsin va alanin birikib dipeptid hosil qilsa, 1 ta peptid bog‘ va 1 molekula suv hosil bo‘ladi.
ƒFormula
120 − 1 = 119
peptid bog‘lar soni
Zanjirida 120 ta aminokislotali polipeptidda 120 − 1 = 119 ta peptid bog‘ bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Peptid zanjiri». O‘quvchilar qo‘llarini ushlab zanjir hosil qiladi: har bir o‘quvchi — aminokislota, har bir qo‘l ushlash — peptid bog‘. 8 ta o‘quvchida nechta bog‘ bor? O‘quvchilar sonini o‘zgartirib, qoidani (n − 1) toping.

Mashq
1
Aminokislotaning uchta tarkibiy qismini ayting.
2
Gemoglobinning bitta alfa-zanjiri 141 ta aminokislotadan iborat. Bu zanjirda nechta peptid bog‘ bor?
3
Nima uchun odam ovqat tarkibida oqsil yoki almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalarni olishi zarur?
4
Oqsil sintezida 99 ta peptid bog‘ hosil bo‘lsa, nechta suv molekulasi ajraladi va zanjir nechta aminokislotadan iborat?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →