Oqsillar. Aminokislotalar
Oqsillar hujayradagi organik moddalar ichida miqdor va ahamiyat jihatidan birinchi o‘rinda turadi; ular tarkibida taxminan 50–54 % uglerod, 21–23 % kislorod, 6,5–7,3 % vodorod, 16 % azot va oz miqdorda oltingugurt bo‘ladi. Oqsil monomeri — aminokislota: umumiy formulasi H₂N–CH(R)–COOH, ya’ni aminoguruh (–NH₂), karboksil guruh (–COOH) va radikal (R); aminokislotalar faqat radikali bilan farq qiladi. Oqsillar tarkibiga 20 xil aminokislota kiradi. Ikki aminokislota birikkanda bittasining –COOH guruhi va ikkinchisining –NH₂ guruhidan bir molekula suv ajralib, ular peptid bog‘ (–CO–NH–) bilan bog‘lanadi; ikkitadan dipeptid, ko‘pidan polipeptid hosil bo‘ladi, n ta aminokislotali zanjirda n − 1 ta peptid bog‘ bor. O‘simliklar va ko‘p mikroorganizmlar barcha aminokislotalarni sintez qiladi, odam esa taxminan to‘qqiz aminokislotani (almashtirib bo‘lmaydigan) faqat ovqat bilan oladi; bolalarda ba’zi qo‘shimchalari ham zarur bo‘lishi mumkin. Bugungi kunda ularning ko‘pi mikroorganizmlar va biotexnologiya yordamida sanoatda olinadi.
Atlas va ipak matolar tut ipak qurti pilla ipidan to‘qiladi. Ipak tolasi oqsil, ya’ni aminokislotalar zanjiri. Jun ham oqsildan iborat, paxta esa o‘simlik uglevodidan.
Ipak qurti boquvchisi pilla yetishtiradi, to‘quvchi ipak matoga ishlov beradi, to‘qimachilik laboratoriyasi xodimi mato tarkibini aniqlaydi.
Kiyim yorlig‘idagi tarkibni o‘qib, bitta oqsil tola (ipak yoki jun) va bitta o‘simlik tolasi (paxta yoki zig‘ir) toping; topolmasangiz, sinfdoshingiz bilan solishtiring.
«Peptid zanjiri». O‘quvchilar qo‘llarini ushlab zanjir hosil qiladi: har bir o‘quvchi — aminokislota, har bir qo‘l ushlash — peptid bog‘. 8 ta o‘quvchida nechta bog‘ bor? O‘quvchilar sonini o‘zgartirib, qoidani (n − 1) toping.