☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Biomolekulalar va uglevodlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
22

Uglevodlar

Darslik: 59–60-betlar
MaqsadUglevodlarning xillari, tuzilishi va vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
monosaxarid · monosaccharidedisaxarid · disaccharidepolisaxarid · polysaccharideglikogen · glycogen
Tushuntirish

Uglevodlar uglerod, vodorod va kisloroddan iborat bo‘lib, ularning ko‘pchiligining umumiy formulasi Cₙ(H₂O)ₘ. Monosaxaridlar (glyukoza C₆H₁₂O₆, fruktoza, galaktoza, pentozalar riboza va dezoksiriboza) eng oddiy; disaxaridlar ikki monosaxariddan tuziladi: saxaroza = glyukoza + fruktoza, laktoza = glyukoza + galaktoza, maltoza = glyukoza + glyukoza. Polisaxaridlar — kraxmal (o‘simliklarda zaxira), glikogen (hayvonlar va zamburug‘larda zaxira; jigar va mushaklarda) va sellyuloza (o‘simlik hujayra devori), uchalasining monomeri glyukoza. Xitin murakkab uglevod bo‘lib, hasharotlar tashqi skeleti va zamburug‘ hujayra devorida bor. Uglevodlar energiya manbai (1 g parchalanganda taxminan 17,6 kJ) va qurilish material vazifasini bajaradi. O‘simlik hujayralarida uglevod ko‘p, hayvon hujayralarida kam (taxminan 1–5 %); paxta tolasi deyarli sof sellyulozadir.

Namunalar
Glyukoza C₆H₁₂O₆: M = 6 × 12 + 12 × 1 + 6 × 16 = 180 g/mol.
Kartoshka tugunagidagi kraxmal va odam jigaridagi glikogen — ikkalasi ham glyukozadan tuzilgan zaxira polisaxaridlar, ammo o‘simlik va hayvonda joylashishi farq qiladi.
Sinfda faoliyat

«Shakarlar oilasi». Doskada daraxt chizing: ildizda monosaxaridlar, tanada disaxaridlar, shoxda polisaxaridlar. Kartochkalarni (glyukoza, saxaroza, kraxmal, sellyuloza, laktoza, glikogen, fruktoza) joylashtiring.

Mashq
1
Saxaroza qaysi monosaxaridlardan tuzilgan?
2
Kraxmal, glikogen va sellyulozaning bir xil monomeri qaysi? Ularning vazifalari qanday?
3
Bir kunda 300 g uglevod parchalansa, necha kJ energiya ajraladi? (1 g = 17,6 kJ; 17,6 = 176 : 10)
4
Nima uchun odam sellyulozani hazm qila olmaydi, lekin u ovqatda foydali?