Uglevodlar
Uglevodlar uglerod, vodorod va kisloroddan iborat bo‘lib, ularning ko‘pchiligining umumiy formulasi Cₙ(H₂O)ₘ. Monosaxaridlar (glyukoza C₆H₁₂O₆, fruktoza, galaktoza, pentozalar riboza va dezoksiriboza) eng oddiy; disaxaridlar ikki monosaxariddan tuziladi: saxaroza = glyukoza + fruktoza, laktoza = glyukoza + galaktoza, maltoza = glyukoza + glyukoza. Polisaxaridlar — kraxmal (o‘simliklarda zaxira), glikogen (hayvonlar va zamburug‘larda zaxira; jigar va mushaklarda) va sellyuloza (o‘simlik hujayra devori), uchalasining monomeri glyukoza. Xitin murakkab uglevod bo‘lib, hasharotlar tashqi skeleti va zamburug‘ hujayra devorida bor. Uglevodlar energiya manbai (1 g parchalanganda taxminan 17,6 kJ) va qurilish material vazifasini bajaradi. O‘simlik hujayralarida uglevod ko‘p, hayvon hujayralarida kam (taxminan 1–5 %); paxta tolasi deyarli sof sellyulozadir.
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| Monosaxaridlar | glyukoza, fruktoza, galaktoza, riboza, dezoksiriboza |
| Disaxaridlar | saxaroza = glyukoza + fruktoza; laktoza = glyukoza + galaktoza; maltoza = glyukoza + glyukoza |
| Polisaxaridlar | kraxmal, glikogen, sellyuloza (monomeri glyukoza) |
Paxta mato, karton quti va qog‘oz varag‘i asosan sellyulozadan iborat. U kartoshkadagi kraxmal kabi glyukozadan tuzilgan polisaxarid, lekin zarralari boshqacha joylashgani uchun oziq emas, mustahkam tola beradi.
To‘qimachilik ishchisi paxta tolasidan ip yigiradi, qog‘oz kombinati texnologi yog‘ochdan sellyuloza oladi, oziq-ovqat texnologi ratsionga o‘simlik tolasi qo‘shadi.
Keraksiz qog‘oz varag‘ini yirtib, yirtilgan chetidagi mayda tolalarni ko‘ring va ularning nimadan tuzilganini bir gapda ayting.
| Polisaxarid | Organizm | Joyi |
|---|---|---|
| Kraxmal | o‘simlik | kartoshka tuganagi |
| Glikogen | odam | jigar |
«Shakarlar oilasi». Doskada daraxt chizing: ildizda monosaxaridlar, tanada disaxaridlar, shoxda polisaxaridlar. Kartochkalarni (glyukoza, saxaroza, kraxmal, sellyuloza, laktoza, glikogen, fruktoza) joylashtiring.