ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Biomolekulalar va uglevodlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
22

Uglevodlar

Darslik: 59–60-betlar
MaqsadUglevodlarning xillari, tuzilishi va vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
monosaxarid · monosaccharidedisaxarid · disaccharidepolisaxarid · polysaccharideglikogen · glycogen
Tushuntirish

Uglevodlar uglerod, vodorod va kisloroddan iborat bo‘lib, ularning ko‘pchiligining umumiy formulasi Cₙ(H₂O)ₘ. Monosaxaridlar (glyukoza C₆H₁₂O₆, fruktoza, galaktoza, pentozalar riboza va dezoksiriboza) eng oddiy; disaxaridlar ikki monosaxariddan tuziladi: saxaroza = glyukoza + fruktoza, laktoza = glyukoza + galaktoza, maltoza = glyukoza + glyukoza. Polisaxaridlar — kraxmal (o‘simliklarda zaxira), glikogen (hayvonlar va zamburug‘larda zaxira; jigar va mushaklarda) va sellyuloza (o‘simlik hujayra devori), uchalasining monomeri glyukoza. Xitin murakkab uglevod bo‘lib, hasharotlar tashqi skeleti va zamburug‘ hujayra devorida bor. Uglevodlar energiya manbai (1 g parchalanganda taxminan 17,6 kJ) va qurilish material vazifasini bajaradi. O‘simlik hujayralarida uglevod ko‘p, hayvon hujayralarida kam (taxminan 1–5 %); paxta tolasi deyarli sof sellyulozadir.

GuruhMisollar
Monosaxaridlarglyukoza, fruktoza, galaktoza, riboza, dezoksiriboza
Disaxaridlarsaxaroza = glyukoza + fruktoza; laktoza = glyukoza + galaktoza; maltoza = glyukoza + glyukoza
Polisaxaridlarkraxmal, glikogen, sellyuloza (monomeri glyukoza)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paxta mato, karton quti va qog‘oz varag‘i asosan sellyulozadan iborat. U kartoshkadagi kraxmal kabi glyukozadan tuzilgan polisaxarid, lekin zarralari boshqacha joylashgani uchun oziq emas, mustahkam tola beradi.

Kim ishlatadi

To‘qimachilik ishchisi paxta tolasidan ip yigiradi, qog‘oz kombinati texnologi yog‘ochdan sellyuloza oladi, oziq-ovqat texnologi ratsionga o‘simlik tolasi qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

Keraksiz qog‘oz varag‘ini yirtib, yirtilgan chetidagi mayda tolalarni ko‘ring va ularning nimadan tuzilganini bir gapda ayting.

Namunalar
ƒFormula
M = 6 × 12 + 12 × 1 + 6 × 16 = 180
C₆H₁₂O₆, g/mol
Glyukoza C₆H₁₂O₆: M = 6 × 12 + 12 × 1 + 6 × 16 = 180 g/mol.
PolisaxaridOrganizmJoyi
Kraxmalo‘simlikkartoshka tuganagi
Glikogenodamjigar
Kartoshka tugunagidagi kraxmal va odam jigaridagi glikogen — ikkalasi ham glyukozadan tuzilgan zaxira polisaxaridlar, ammo o‘simlik va hayvonda joylashishi farq qiladi.
Sinfda faoliyat

«Shakarlar oilasi». Doskada daraxt chizing: ildizda monosaxaridlar, tanada disaxaridlar, shoxda polisaxaridlar. Kartochkalarni (glyukoza, saxaroza, kraxmal, sellyuloza, laktoza, glikogen, fruktoza) joylashtiring.

Mashq
1
Saxaroza qaysi monosaxaridlardan tuzilgan?
2
Kraxmal, glikogen va sellyulozaning bir xil monomeri qaysi? Ularning vazifalari qanday?
3
Bir kunda 300 g uglevod parchalansa, necha kJ energiya ajraladi? (1 g = 17,6 kJ; 17,6 = 176 : 10)
4
Nima uchun odam sellyulozani hazm qila olmaydi, lekin u ovqatda foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →