Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
2
Tiriklikning tuzilish darajalari
Darslik: 8–9-betlar
MaqsadTiriklikning tuzilish darajalarini tartib bilan sanash va har birining mohiyatini tushuntirish.
Zamonaviy biologiya tiriklikni bir necha tuzilish darajasiga ajratadi: molekula, hujayra, organizm, populyatsiya–tur, biogeotsenoz va biosfera. Molekula darajasida oqsillar, nuklein kislotalar, lipidlar va uglevodlar kabi makromolekulalar ishtirok etadi; modda va energiya almashinuvi hamda irsiy axborotni uzatish shu yerdan boshlanadi. Hujayra tirik organizmning tuzilish, rivojlanish va vazifa birligi hisoblanadi. Organizm darajasining birligi — individ; ko‘p hujayrali organizm to‘qima va organlardan iborat. Populyatsiya — bir tur arealida uzoq yashab, erkin chatishib, serpusht nasl beradigan individlar to‘plami; dastlabki evolutsion o‘zgarishlar shu darajada ro‘y beradi. Biogeotsenoz organizmlarni yashash muhiti bilan birlashtiradi, barcha biogeotsenozlar yig‘indisi esa biosferani tashkil etadi va unda moddalarning aylanishi kuzatiladi.
Namunalar
Bir ko‘ldagi baliqlar, o‘simliklar, suv va loy birgalikda biogeotsenoz darajasiga misol bo‘ladi.
Xorazm vohasidagi bir turga mansub, bir-biri bilan chatisha oladigan qushlar to‘dasi populyatsiya darajasida o‘rganiladi.
Sinfda faoliyat
«Narvon». Doskaga 6 ta pog‘onali narvon chizing; o‘quvchilar kartochkalarda yozilgan misollarni (DNK, yurak mushak hujayrasi, qaldirg‘och, tog‘dagi archa o‘rmoni, Yer yuzidagi hayot) mos pog‘onaga qo‘yadi.
Mashq
1
Tiriklikning tuzilish darajalarini kichikdan kattasiga qarab sanang.