Tiriklikning tuzilish darajalari
Zamonaviy biologiya tiriklikni bir necha tuzilish darajasiga ajratadi: molekula, hujayra, organizm, populyatsiya–tur, biogeotsenoz va biosfera. Molekula darajasida oqsillar, nuklein kislotalar, lipidlar va uglevodlar kabi makromolekulalar ishtirok etadi; modda va energiya almashinuvi hamda irsiy axborotni uzatish shu yerdan boshlanadi. Hujayra tirik organizmning tuzilish, rivojlanish va vazifa birligi hisoblanadi. Organizm darajasining birligi — individ; ko‘p hujayrali organizm to‘qima va organlardan iborat. Populyatsiya — bir tur arealida uzoq yashab, erkin chatishib, serpusht nasl beradigan individlar to‘plami; dastlabki evolutsion o‘zgarishlar shu darajada ro‘y beradi. Biogeotsenoz organizmlarni yashash muhiti bilan birlashtiradi, barcha biogeotsenozlar yig‘indisi esa biosferani tashkil etadi va unda moddalarning aylanishi kuzatiladi.
Yangiliklarda «botqoqlikda ma’lum bir qush turining soni bu yil kamaydi» degan xabar eshitiladi. Bu bitta qush haqida emas, bir joydagi bir tur guruhi haqida, ya’ni populyatsiya darajasidagi gap. Savolning darajasini to‘g‘ri tanlagan odam to‘g‘ri javob izlaydi.
Qo‘riqxona inspektori hayvonlar sonini sanaydi, laboratoriya tadqiqotchisi oqsil molekulalarini o‘rganadi, ekolog esa ko‘l jamoasidagi o‘zgarishlarni kuzatadi.
Ko‘zingizga tushgan bitta daraxt yoki xona o‘simligini tanlang va uni hujayradan to atrofdagi jamoagacha bo‘lgan darajalarning kamida to‘rttasida bir gap bilan tasvirlab ko‘ring.
| Tirik | Jonsiz |
|---|---|
| baliqlar | suv |
| o‘simliklar | balchiq |
«Narvon». Doskaga 6 ta pog‘onali narvon chizing; o‘quvchilar kartochkalarda yozilgan misollarni (DNK, yurak mushak hujayrasi, qaldirg‘och, tog‘dagi archa o‘rmoni, Yer yuzidagi hayot) mos pog‘onaga qo‘yadi.