ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Tiriklik xususiyatlari va tuzilish darajalari

Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
2

Tiriklikning tuzilish darajalari

Darslik: 8–9-betlar
MaqsadTiriklikning tuzilish darajalarini tartib bilan sanash va har birining mohiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
makromolekula · macromoleculepopulyatsiya · populationbiogeotsenoz · biogeocenosisbiosfera · biosphere
Tushuntirish

Zamonaviy biologiya tiriklikni bir necha tuzilish darajasiga ajratadi: molekula, hujayra, organizm, populyatsiya–tur, biogeotsenoz va biosfera. Molekula darajasida oqsillar, nuklein kislotalar, lipidlar va uglevodlar kabi makromolekulalar ishtirok etadi; modda va energiya almashinuvi hamda irsiy axborotni uzatish shu yerdan boshlanadi. Hujayra tirik organizmning tuzilish, rivojlanish va vazifa birligi hisoblanadi. Organizm darajasining birligi — individ; ko‘p hujayrali organizm to‘qima va organlardan iborat. Populyatsiya — bir tur arealida uzoq yashab, erkin chatishib, serpusht nasl beradigan individlar to‘plami; dastlabki evolutsion o‘zgarishlar shu darajada ro‘y beradi. Biogeotsenoz organizmlarni yashash muhiti bilan birlashtiradi, barcha biogeotsenozlar yig‘indisi esa biosferani tashkil etadi va unda moddalarning aylanishi kuzatiladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangiliklarda «botqoqlikda ma’lum bir qush turining soni bu yil kamaydi» degan xabar eshitiladi. Bu bitta qush haqida emas, bir joydagi bir tur guruhi haqida, ya’ni populyatsiya darajasidagi gap. Savolning darajasini to‘g‘ri tanlagan odam to‘g‘ri javob izlaydi.

Kim ishlatadi

Qo‘riqxona inspektori hayvonlar sonini sanaydi, laboratoriya tadqiqotchisi oqsil molekulalarini o‘rganadi, ekolog esa ko‘l jamoasidagi o‘zgarishlarni kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingizga tushgan bitta daraxt yoki xona o‘simligini tanlang va uni hujayradan to atrofdagi jamoagacha bo‘lgan darajalarning kamida to‘rttasida bir gap bilan tasvirlab ko‘ring.

Namunalar
Ko‘l biogeotsenozi
TirikJonsiz
baliqlarsuv
o‘simliklarbalchiq
Bir ko‘ldagi baliqlar, o‘simliklar, suv va loy birgalikda biogeotsenoz darajasiga misol bo‘ladi.
Xorazm vohasidagi bir turga mansub, bir-biri bilan chatisha oladigan qushlar to‘dasi populyatsiya darajasida o‘rganiladi.
Sinfda faoliyat

«Narvon». Doskaga 6 ta pog‘onali narvon chizing; o‘quvchilar kartochkalarda yozilgan misollarni (DNK, yurak mushak hujayrasi, qaldirg‘och, tog‘dagi archa o‘rmoni, Yer yuzidagi hayot) mos pog‘onaga qo‘yadi.

Mashq
1
Tiriklikning tuzilish darajalarini kichikdan kattasiga qarab sanang.
2
Tiriklikning qaysi darajasida dastlabki evolutsion o‘zgarishlar kuzatiladi va nima uchun?
3
Quyidagilarning darajasini aniqlang: a) gemoglobin, b) jigar hujayrasi, c) Orol bo‘yidagi saksovul zari.
4
Nima uchun biosferani «biogeotsenozlar yig‘indisi» deb ta’riflash mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →